Mayk pompé'o: "Amérika karxana sahesi shinjangda oyliship ish qilishi kérek"

Muxbirimiz erkin
2019-05-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompyo ependi 2018-yilliq kishilik hoquq doklatini élan qilmaqta. 2019-Yili 13-mart, washin'gton.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompyo ependi 2018-yilliq kishilik hoquq doklatini élan qilmaqta. 2019-Yili 13-mart, washin'gton.
AP

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompé'o washin'gtondiki bir soda teshkilatida nutuq sözlep, amérika karxanilirini musulmanlar, natsistlarning xorlishidek xorlashqa uchrawatqan Uyghur rayoni bilen soda qilishta oyliship ish qilishqa ündigen. Mayk pompé'o amérika shirketlirini Uyghur rayonida soda qilmasliqqa chaqirish bilen birge yene, amérika karxanilirining xitayda soda qilishning iqtisadi xewpi toghrisida ilgirilep munazire qozghishini ümid qilidighanliqini bildürgen. Bu, mayk pompé'oning tunji qétim amérika karxana sahesini Uyghur rayoni bilen soda qilishta oyliship ish qilishqa ündishi, shuningdek yéqinqi 2 hepte ichide 2‏-qétim Uyghur mesilisini tilgha élishidur.

Pompé'o yuqiriqi sözlerni 30‏-aprél küni washin'gtondiki "Soda rehberlirining dölet bixeterlik kéngishi" namliq organning mukapat tapshuruwélish kechlik ziyapitide sözligen. U, Uyghur aptonom rayonining hazirqi weziyitini natsistlar gérmaniyesining 1930-yilliridiki zorawanliqigha sélishturup, mezkur rayonda éghir kishilik hoquq depsendichilikining yüz bériwatqanliqini bildürgen. 

Mayk pompé'o mundaq deydu: "Siz tijaritingizni oylawatqan, xitay bilen qandaq élim-bérim qilishqa bash qaturuwatqan bir waqitta, biz shinjangda zor kölemlik kishilik hoquq depsendichilikining yüz bériwatqanliqini körüwatimiz. Bu rayondiki insaniyet krizisida bir milyondin artuq xelq tutqun qilindi. Bundaq kölemleshken depsendichilik 1930‏-yillarda yüz bergen. Biz amérika karxaniliri we téxnologiyesining xitay hökümitining bu qilmishlirini asanlashturushqa ishlitiliwatqanliqini körüwatimiz. Buni chongqur oylishishqa tégishlik mesile". 

Mayk pompé'o amérika karxana mes'ullirigha bezi amérika shirketlirining xitayning d n a (DNA) uchur ambiri qurushi, sün'iy eqil we yüz tonush téxnikisini tereqqiy qildurushigha hemkarlashqanliqigha da'ir xewerler tarqilip, bezi amérika dölet mejlisi ezalirining we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq naraziliqini qozghighan mezgilde bu sözlerni qildi. Kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti bu téxnikilarni Uyghur rayonida musulmanlarni basturushqa ishletmekte iken. Yéqinda en'gliye "Maliye waqti géziti" amérika mikrosoft shirkitining béyjingdiki bir tetqiqat ornining xitay dölet mudapi'e téxnika uniwérsitéti bilen yüz tonush téxnikisigha alaqidar 3 tetqiqat türide hemkarlashqanliqini élan qilghan. 

Bu, marko rubi'o, ted kruzdek qatarliq amérika dölet mejlisi ezalirining qattiq tenqidige uchrighan. Jumhuriyetchi kéngesh palata ezasi marko rubi'o "Bir amérika shirkitining xitay armiyisi bilen aktip hemkarliship, hökümetning öz xelqige qarshi nazaret tori qurushigha yardemlishishining échinarliq hadise" ikenlikini tekitligen idi. U, 30‏-aprél küni ronald régan institutida nutuq sözligende xitayning amérika üchün istratégiyilik reqibke aylan'ghanliqini eskertip, amérikaning buni aydinglashturushi kéreklikini tekitligen. Marko rubi'o: "Men hazir shuninggha ishinimenki, biz yéngi bir burulush nuqtisigha kelduq. Bu éhtiyat bilen hel qilinishi, lékin choqum hel qilinishi kérek. Shu nerse amérikaning sheherler ara we memliket xaraktérlik siyaset belgilesh ishlirida barghanséri keng étirap qilishqa érishmekte. Bu bolsimu shi jinping we kompartiye rehberlikidiki xitay amérikaning istratégiyilik reqibige aylinishqa yéqinlap qaldi. Bu, axiri dunyada erkinlikke bedel bolidu. Yeni, men bayatin éytqandek shi jinping xitayni we xitay kompartiyisini amérikigha reqib bolushqa élip mangmaqta" dégen. 

Marko rubi'o amérika kéngesh palatasida "Uyghur kishilik hoquq qanun layihisi" ni otturigha qoyghan siyasiyonlarning biri. U yéqinda amérika dölet mejlisining 40 tek ezasi bilen birge tashqi ishlar ministiri pompé'o we maliye ministiri myunichin'gha mektup yézip, xitayning Uyghur rayonida "Insaniyetke qarshi jinayet" sadir qiliwatqanliqini körsitip, ularning amérika karxanilirini kontrol qilishini telep qilghan idi. Marko rubi'o seyshenbe küni ronald régan institutida qilghan sözide Uyghurlarni yene tilgha alghan. U, xitayning dunyadiki kishilik hoquqni eng qattiq depsende qiliwatqan dölet ikenlikide héchqandaq guman yoqluqini eskertip mundaq dégen: "Shinjanggha qarap baqayli, xitay bir milyondin artuq Uyghur we bashqa diniy we étnik az sanliq milletlerni ular 'kespiy maharet mektepliri' yaki 'qayta‏-terbiyilesh lagérliri' dep atawatqan orunlarda tutup turmaqta. Lékin, biz bu orunlarning türme ikenlikide shübhilenmeymiz. Ular yene d n a ewrishkilirini yighishni öz ichige alghan yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisini qurup chiqti. Shi jinping élan qilghan 'xitay chüshi' milyonlighan xelqning qabahitige aylandi".

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompé'o "Soda rehberlirining dölet bixeterlik kéngishi" de sözligen nutqida amérika hökümiti xitayning Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikige qarshi qachan we qandaq tedbir alidighanliqini tilgha almighan. Lékin u nöwette amérikaning xitay bilen bolghan munasiwetlerde perqliq bir xirisqa duch kéliwatqanliqini tekitligen. Mayk pompé'o mundaq deydu: "Bügün biz xirislargha duch kéliwatimiz, silermu xirisqa duch kéliwatisiler. Men burun ushshaq tijaretchi idim. Men xitaygha mal satattim we uningdin matériyal sétiwalattim. Biraq biz bügün perqliq bir xirisqa duch kelmektimiz. Her biringlar xitaygha alaqidar dölet bixeterlik mesilisini oylighanda uning öz téxnikisini yaki torini sizning karxaningizgha, dölitingizge yaki sizning shérikingizge orunlashturghan-orunlashturmighanliqi we yaki amérikani riqabet sirtigha ittiriwatqanliqi xiyalingizgha kélidu. Ular bu riqabet arqiliq emes. , dölet bixeterlik tedbirlirini ishqa sélish arqiliq emelge ashurmaqchi boluwatidu. Chünki, xususiy karxanilar riqabitidek ular duch kelgen bezi xirislar ulargha yat nerse". 

Lékin, kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, amérika hökümet emeldarlirining xitayni tenqidlep qoyushi uning Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikige xatime bérishi üchün yéterlik emes. Amérikadiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning aliy derijilik tetqiqatchisi hénri shejewiski mundaq deydu: "Mayk pompé'oning sözide bu rayonda tijaret qilishning xewplik ikenliki, amérika karxanilirining shinjang hökümiti, amanliq küchliri yaki saqchilar bilen we yaki shinjangda yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikidin payda tépiwatqan bashqa bixeterlik organliri bilen soda qilmasliqigha kapaletlik qilishni közligen. Elwette uning sözi exlaqi nuqtini chiqish qilip, bu rayondiki amérika karxanilirini mes'uliyetchan bolushqa chaqirghan. Lékin buninggha emel qilish shu karxanilarning meylige baghliq mesile. Shunga, biz téximu küchlük bir wasitige éhtiyajliq. Bu karxanilar bashqilarning bextsizliki üstidin paydigha érishmesliki kérek".

Uning qarishiche, tramp hökümiti özining qolidiki émbargo tedbirlirini ishqa sélishi kérek iken. U mundaq deydu: "Hazir yoshurun sözlishishni qoyup, ashkara kötürüp chiqish we konkrét tedbir élishning waqti. Buningda émbargo hökümetning qolidiki eng küchlük qorallarning biri. Tramp hökümiti shinjangdiki amanliq küchliri bilen soda alaqisi qilishni tosalaydu. Shuningdek shinjangdiki kishilik hoquq depsendichilikide jawabkarliqi bar emeldarlargha qarita nishanliq émbargo yürgüzeleydu. Heqiqeten biz eyibleshtin halqip heriketke ötüshimiz, Uyghur xelqining weziyitini özgertidighan bir meydanni ipadilishimiz kérek. Chünki, Uyghurlarning hazirqi weziyitini qobul qilishqa bolmaydu". 

Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, amérika tashqi ishlar ministiri pompé'oning yuqiriqi sözlerni amérika soda söhbet ömiki béyjinggha yétip kelgen küni qilishi diqqet qilishqa erziydiken. Amérika maliye ministiri myunichin bilen soda wekili laytézér bashchiliqidiki amérika soda söhbet ömiki 1‏-may küni béyjingda xitayning mu'awin bash ministiri bilen söhbet ötküzgen. Ikki terep axirqi söhbetni kéler hepte washin'gtonda ötküzüshke kélishken idi.

Toluq bet