Майк помпео: «америка кархана саһәси шинҗаңда ойлишип иш қилиши керәк»

Мухбиримиз әркин
2019-05-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпйо әпәнди 2018-йиллиқ кишилик һоқуқ доклатини елан қилмақта. 2019-Йили 13-март, вашингтон.
Америка ташқи ишлар министири майк помпйо әпәнди 2018-йиллиқ кишилик һоқуқ доклатини елан қилмақта. 2019-Йили 13-март, вашингтон.
AP

Америка ташқи ишлар министири майк помпео вашингтондики бир сода тәшкилатида нутуқ сөзләп, америка карханилирини мусулманлар, натсистларниң хорлишидәк хорлашқа учраватқан уйғур райони билән сода қилишта ойлишип иш қилишқа үндигән. Майк помпео америка ширкәтлирини уйғур районида сода қилмаслиққа чақириш билән биргә йәнә, америка карханилириниң хитайда сода қилишниң иқтисади хәвпи тоғрисида илгириләп муназирә қозғишини үмид қилидиғанлиқини билдүргән. Бу, майк помпеониң тунҗи қетим америка кархана саһәсини уйғур райони билән сода қилишта ойлишип иш қилишқа үндиши, шуниңдәк йеқинқи 2 һәптә ичидә 2‏-қетим уйғур мәсилисини тилға елишидур.

Помпео юқириқи сөзләрни 30‏-апрел күни вашингтондики «сода рәһбәрлириниң дөләт бихәтәрлик кеңиши» намлиқ органниң мукапат тапшурувелиш кәчлик зияпитидә сөзлигән. У, уйғур аптоном райониниң һазирқи вәзийитини натсистлар германийәсиниң 1930-йиллиридики зораванлиқиға селиштуруп, мәзкур районда еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң йүз бериватқанлиқини билдүргән. 

Майк помпео мундақ дәйду: «сиз тиҗаритиңизни ойлаватқан, хитай билән қандақ елим-берим қилишқа баш қатуруватқан бир вақитта, биз шинҗаңда зор көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң йүз бериватқанлиқини көрүватимиз. Бу райондики инсанийәт кризисида бир милйондин артуқ хәлқ тутқун қилинди. Бундақ көләмләшкән дәпсәндичилик 1930‏-йилларда йүз бәргән. Биз америка карханилири вә технологийәсиниң хитай һөкүмитиниң бу қилмишлирини асанлаштурушқа ишлитиливатқанлиқини көрүватимиз. Буни чоңқур ойлишишқа тегишлик мәсилә». 

Майк помпео америка кархана мәсуллириға бәзи америка ширкәтлириниң хитайниң д н а (DNA) учур амбири қуруши, сүний әқил вә йүз тонуш техникисини тәрәққий қилдурушиға һәмкарлашқанлиқиға даир хәвәрләр тарқилип, бәзи америка дөләт мәҗлиси әзалириниң вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаттиқ наразилиқини қозғиған мәзгилдә бу сөзләрни қилди. Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмити бу техникиларни уйғур районида мусулманларни бастурушқа ишләтмәктә икән. Йеқинда әнглийә «малийә вақти гезити» америка микрософт ширкитиниң бейҗиңдики бир тәтқиқат орниниң хитай дөләт мудапиә техника университети билән йүз тонуш техникисиға алақидар 3 тәтқиқат түридә һәмкарлашқанлиқини елан қилған. 

Бу, марко рубио, тәд круздәк қатарлиқ америка дөләт мәҗлиси әзалириниң қаттиқ тәнқидигә учриған. Җумһурийәтчи кеңәш палата әзаси марко рубио «бир америка ширкитиниң хитай армийиси билән актип һәмкарлишип, һөкүмәтниң өз хәлқигә қарши назарәт тори қурушиға ярдәмлишишиниң ечинарлиқ һадисә» икәнликини тәкитлигән иди. У, 30‏-апрел күни роналд реган институтида нутуқ сөзлигәндә хитайниң америка үчүн истратегийилик рәқибкә айланғанлиқини әскәртип, американиң буни айдиңлаштуруши керәкликини тәкитлигән. Марко рубио: «мән һазир шуниңға ишинимәнки, биз йеңи бир бурулуш нуқтисиға кәлдуқ. Бу еһтият билән һәл қилиниши, лекин чоқум һәл қилиниши керәк. Шу нәрсә американиң шәһәрләр ара вә мәмликәт характерлик сиясәт бәлгиләш ишлирида барғансери кәң етирап қилишқа еришмәктә. Бу болсиму ши җинпиң вә компартийә рәһбәрликидики хитай американиң истратегийилик рәқибигә айлинишқа йеқинлап қалди. Бу, ахири дуняда әркинликкә бәдәл болиду. Йәни, мән баятин ейтқандәк ши җинпиң хитайни вә хитай компартийисини америкиға рәқиб болушқа елип маңмақта» дегән. 

Марко рубио америка кеңәш палатасида «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһиси» ни оттуриға қойған сиясийонларниң бири. У йеқинда америка дөләт мәҗлисиниң 40 тәк әзаси билән биргә ташқи ишлар министири помпео вә малийә министири мюничинға мәктуп йезип, хитайниң уйғур районида «инсанийәткә қарши җинайәт» садир қиливатқанлиқини көрситип, уларниң америка карханилирини контрол қилишини тәләп қилған иди. Марко рубио сәйшәнбә күни роналд реган институтида қилған сөзидә уйғурларни йәнә тилға алған. У, хитайниң дунядики кишилик һоқуқни әң қаттиқ дәпсәндә қиливатқан дөләт икәнликидә һечқандақ гуман йоқлуқини әскәртип мундақ дегән: «шинҗаңға қарап бақайли, хитай бир милйондин артуқ уйғур вә башқа диний вә етник аз санлиқ милләтләрни улар ‹кәспий маһарәт мәктәплири' яки ‹қайта‏-тәрбийиләш лагерлири' дәп атаватқан орунларда тутуп турмақта. Лекин, биз бу орунларниң түрмә икәнликидә шүбһиләнмәймиз. Улар йәнә д н а әвришкилирини йиғишни өз ичигә алған юқири техникилиқ назарәт системисини қуруп чиқти. Ши җинпиң елан қилған ‹хитай чүши' милйонлиған хәлқниң қабаһитигә айланди».

Америка ташқи ишлар министири майк помпео «сода рәһбәрлириниң дөләт бихәтәрлик кеңиши» дә сөзлигән нутқида америка һөкүмити хитайниң уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши қачан вә қандақ тәдбир алидиғанлиқини тилға алмиған. Лекин у нөвәттә американиң хитай билән болған мунасивәтләрдә пәрқлиқ бир хирисқа дуч келиватқанлиқини тәкитлигән. Майк помпео мундақ дәйду: «бүгүн биз хирисларға дуч келиватимиз, силәрму хирисқа дуч келиватисиләр. Мән бурун ушшақ тиҗарәтчи идим. Мән хитайға мал сататтим вә униңдин материял сетивалаттим. Бирақ биз бүгүн пәрқлиқ бир хирисқа дуч кәлмәктимиз. Һәр бириңлар хитайға алақидар дөләт бихәтәрлик мәсилисини ойлиғанда униң өз техникисини яки торини сизниң карханиңизға, дөлитиңизгә яки сизниң шерикиңизгә орунлаштурған-орунлаштурмиғанлиқи вә яки американи риқабәт сиртиға иттириватқанлиқи хиялиңизға келиду. Улар бу риқабәт арқилиқ әмәс. , дөләт бихәтәрлик тәдбирлирини ишқа селиш арқилиқ әмәлгә ашурмақчи болуватиду. Чүнки, хусусий карханилар риқабитидәк улар дуч кәлгән бәзи хирислар уларға ят нәрсә». 

Лекин, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, америка һөкүмәт әмәлдарлириниң хитайни тәнқидләп қоюши униң уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә хатимә бериши үчүн йетәрлик әмәс. Америкадики «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси һенри шәҗәвиски мундақ дәйду: «майк помпеониң сөзидә бу районда тиҗарәт қилишниң хәвплик икәнлики, америка карханилириниң шинҗаң һөкүмити, аманлиқ күчлири яки сақчилар билән вә яки шинҗаңда йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидин пайда тепиватқан башқа бихәтәрлик органлири билән сода қилмаслиқиға капаләтлик қилишни көзлигән. Әлвәттә униң сөзи әхлақи нуқтини чиқиш қилип, бу райондики америка карханилирини мәсулийәтчан болушқа чақирған. Лекин буниңға әмәл қилиш шу карханиларниң мәйлигә бағлиқ мәсилә. Шуңа, биз техиму күчлүк бир васитигә еһтияҗлиқ. Бу карханилар башқиларниң бәхтсизлики үстидин пайдиға еришмәслики керәк».

Униң қаришичә, трамп һөкүмити өзиниң қолидики ембарго тәдбирлирини ишқа селиши керәк икән. У мундақ дәйду: «һазир йошурун сөзлишишни қоюп, ашкара көтүрүп чиқиш вә конкрет тәдбир елишниң вақти. Буниңда ембарго һөкүмәтниң қолидики әң күчлүк қоралларниң бири. Трамп һөкүмити шинҗаңдики аманлиқ күчлири билән сода алақиси қилишни тосалайду. Шуниңдәк шинҗаңдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә җавабкарлиқи бар әмәлдарларға қарита нишанлиқ ембарго йүргүзәләйду. Һәқиқәтән биз әйибләштин һалқип һәрикәткә өтүшимиз, уйғур хәлқиниң вәзийитини өзгәртидиған бир мәйданни ипадилишимиз керәк. Чүнки, уйғурларниң һазирқи вәзийитини қобул қилишқа болмайду». 

Көзәткүчиләрниң илгири сүрүшичә, америка ташқи ишлар министири помпеониң юқириқи сөзләрни америка сода сөһбәт өмики бейҗиңға йетип кәлгән күни қилиши диққәт қилишқа әрзийдикән. Америка малийә министири мюничин билән сода вәкили лайтезер башчилиқидики америка сода сөһбәт өмики 1‏-май күни бейҗиңда хитайниң муавин баш министири билән сөһбәт өткүзгән. Икки тәрәп ахирқи сөһбәтни келәр һәптә вашингтонда өткүзүшкә келишкән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт