Җәнубий қирғизистандики «өзбеклишип кәткән» уйғурларда ана тил қизғинлиқи қозғалди

Ихтиярий мухбиримиз ферузә
2018-01-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Җалал-абад шәһиридә уюштурулған уйғур тили курсидин бир көрүнүш. 2018-Йили январ. Җалал-абад, қирғизистан.
Җалал-абад шәһиридә уюштурулған уйғур тили курсидин бир көрүнүш. 2018-Йили январ. Җалал-абад, қирғизистан.
RFA/Feruze

Мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә күчәйтип елип бериватқан уйғур ана тилини чәкләш вә уйғур мәдәнийити вә диниға чәк қоюш һәрикәтлириниң әксичә, дуняниң һәрқайси җайлирида яшаватқан уйғур җамаити арисида «уйғур ана тилни қоғдаш» қизғинлиқи, җүмлидин уйғур ана тилини өгиниш қизғинлиқи юқири долқунға көтүрүлмәктә икән. Мана буниң тәсиридә, нөвәттә қирғизистанниң җәнубидики җалал-абад вилайитидә 19-әсирләрдә қәшқәрийәдин көчүп чиқип, икки әсир җәрянида асасән дегүдәк өзбеклишип кәткән, әмма өз миллий кимликини сақлап қалған аз сандики уйғур җамаәтчиликидә уйғур тили өгиниш қизғинлиқи қозғалған. Бу җайда уйғур тил курслири ечилған болуп, бу курсларға уйғурлар көпләп иштирак қилмақта, шуниңдәк йәнә ош вилайитидики уйғурларниңму өз ана тилини өгиниш тәләплири оттуриға чиқиватқанлиқи мәлум.

Январ ейиниң оттурисида қирғизистанниң җәнубидики җалал-абад шәһиридә уйғур тил курслири ечилди. Курслар қирғизистан уйғурлири «иттипақ» җәмийитиниң тәшәббускарлиқида вә җалал-абад шәһиридики мәзкур тәшкилат шөбисиниң рәиси әлишир насирахунофниң қоллап-қуввәтлиши билән, шундақла қазақистандин кәлгән вәтәнпәрвәр муәллим абдуғени әпәндиниң пидакарлиқ қилиши билән уюштурулди. Ана тил курслириға җалал-абад шәһири вә униң әтраплиридики йезилардин кәлгән оғул-қиз уйғур оқуғучилар қатнашмақта.

Мәлум болушичә, җалал-абад вилайитидә тәхминән 700 уйғур аһалиси яшайдиған болуп, улар базар қорған, ноокән, қочқар-ата қатарлиқ җайларға тарқалған. Булардин башқа йәнә ош вилайитиниң қарасу наһийиси, қәшқәр-қишлақ йезиси вә ош шәһиридиму хели көп санда уйғур аһалиси яшимақта. «Иттипақ» гезитиниң баш муһәррири әкбәрҗан бавудуноф, курсларниң ечилиши вә оқуш қораллири тоғрисида тохтилип мунуларни көрсәтти: «биз узун вақиттин бери җалал-абадқа ‹иттипақ' гезитини көпрәк әвәтәлмәйватимиз, чүнки җалал-абадтики кишиләр, биз уйғурчә оқуялмаймиз дәп йүргән, шуңа ашу йәрдә бир ана тил курси ечиш керәк болуп қалған иди. Йеқинда қазақистандин мениң абдуғени иним келип, хәлқим үчүн яхширақ бир иш қилсам болатти, деди, шуниң билән мән униңға өзгән, җалал-абад, ош шәһәрлиригә берип өз тилини унтуп кәткән кишиләргә уйғур тили вә уйғур йезиқини оқутуң десәм, у мақул, деди. Биз уни артиқ һаҗи билән учраштурдуқ вә артиқ һаҗимниң мунасивити билән абдуғенини җалал-абадқа әвәттуқ. Китабларни мән бәрдим, у вәтәндә оқуп кәлгән вә уйғур тилини яхши билидиған адәм иди. Шундақ қилип, у уйғур тилни оқутушни башлиди.»

Җалал-абад уйғур аһалиси ана тилини өгинишкә башлиғанлиқиға наһайити хушал болуп, тиришчанлиқ билән кирилчә уйғур елипбәси вә уйғур кона йезиқини өгиниватиду. Оқуғучилар бир қанчә гуруппиға айрилди, йәни, қизлар вә оғуллар айрим өгиниватиду. Курсларда пәқәт җалал-абад шәһиридин әмәс, униң әтраплиридики йезилардинму оқуғучилар бар. Уйғур тил өгиниватқан оқуғучиларниң бири рабийә саңилова уйғур тили вә кона йезиқини өгинишниң өзиниң чоң бир арзуси икәнликини һәм җалал-абад аһалиси уйғур тил оқутқучисидин наһайити хурсән болуватқанлиқини билдүрди.

Абдуғени әпәнди пәқәт ана тил әмәс, бәлки йәнә уйғур мәдәнийити, өрп-адәтлириниму җалал-абад аһалисигә тонуштурмақта. У, уйғур тили өгәнгүчиләргә уйғур тилидики бир қисим шеирлар вә нахшиларни оқуп беришниму өз программисиға киргүзгән. 

Җалал-абад шәһиридики «иттипақ» шөбисиниң рәиси әлишир насирахуноф җамаәтчиликниң бу ана тил курслирини узун вақитлардин буян күтүватқанлиқини вә буниңдин хошаллиниватқанлиқлирини көрситип, бу курслардин күткән нәтиҗиләрни сөзләп өтти. 

Җалал-абадта уйғур тили өгитиватқан абдуғени әпәнди өзиниң уйғур тили дәрси өтүш җәрянида һес қилғанлири, өзидин уйғурчә өгиниватқанларниң әһвали вә буниңдин кейин қилмақчи болған пиланлири һәққидә тохталди. 

Тарихий вәқәләр түпәйли қирғизистанниң җәнубидики вилайәтләрдә яшаватқан уйғурлар, өз ана тили, тарихи вә мәдәнийитини өгиништин мәһрум қалдурулған. 20-Әсирниң 30-йиллири йүргүзүлгән сталин рәһбәрликидики совет иттипақиниң хата миллий сиясити түпәйлидин пәрғанә вадисидики, җүмлидин ош вә җалал-абад вилайәтлиридики зор сандики уйғурлар өзлирини өзбек дәп яздурған вә бара-бара уйғур тилини унтуп, пүтүнләй өзбекчә қоллинидиған әһвалда қалған иди. Бу ана тил курси өз тилини унтуп кәткән уйғур җамаитиниң өз тили вә мәдәнийитини әслигә кәлтүрүши үчүн пайдилиқ икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт