Taylandta panahliniwatqan sabiq xitay eskirining Uyghur diyari heqqidiki bayanliri (1)

Muxbirimiz méhriban
2019-05-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur éligha teyinligen yéngi partkom sékrétari chén chüen'go yighinda sözde.
Uyghur éligha teyinligen yéngi partkom sékrétari chén chüen'go yighinda sözde.
cpad.gov.cn

Taylandta panahliniwatqan xitay armiyisining Uyghur diyarida wezipe ötigen sabiq eskiri li nenféy ependi bu yil 29-aprél küni Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide ijtima'iy taratqularda öz qarishini bayan qilip, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'goning emeliyette shi jinpingning buyruqini ijra qilghuchi ikenlikini bildürgen idi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan li nenféy ependi özining bundaq bir qarashni otturigha qoyushidiki sewebler heqqide toxtaldi. Uning bildürüshiche, u 2014-yili 4-ayda xitayning yünnen ölkisi arqiliq bérmagha, u yerdin taylandqa qéchip chiqishtin ilgiri Uyghur diyarida 19 yil turghan iken. Yeni 1996-yilidin 2013-yil axirighiche ghulja shehiride 19 yil turup, Uyghur diyarida barghanche yamanliship barghan siyasiy teqibleshlerge shahit bolghan iken.

U mundaq dédi: "Men 2014-yilila qéchip chiqtim. Men eyni yilliri körgen ehwallarni bashqilargha désem, ular ishenmeydu. Emma men endishe qilghan ehwallar mana bügün yüz bériwatidu. Men eyni chaghdila chong ish chiqidighanliqini perez qilghan idim. Chünki ularning eyni chaghda ghuljidiki türmilerni kéngeytip qurushi méning tesewwurumdikidin halqip ketken idi. Méning qarishimche, normal bir sheherde türme we solaqxanilarning sani esli cheklik bolushi kérek idi, emma u yerde (ghuljida) undaq bolmidi. U chaghlarda chén chüen'go téxi kelmigen idi. Chén chüen'go 2016-yil 8-9-aylarda Uyghur aptonom rayonigha keldi. Emma méning körgenlirim u kélishtin ikki yil ilgiriki ehwallardur. Bu ishlar 'issiq suda paqa pishurush usuli' da dawamlishiwatatti. U chaghda bu ehwallargha étibar béridighanlarmu az idi. Türmilerni kéngeytip yasash kishilerge normal ehwaldek körün'gen bolsa kérek. Emma men 2013-yili tutqun qilin'ghan mezgilde solaqxanida körgen ehwallar méni qorqunchqa salghan idi."
Li nenféy ependining bildürüshiche, u 2013-yili 9-ayning 7-küni ghulja sheherlik saqchi idarisining xadimliri teripidin tutqun qilinip, deslep sheherlik saqchi idarisining solaqxanisigha, kéyinche ili oblastliq saqchi idarisining yer asti solaqxanisigha ikki ay qamalghan iken. U özi qamalghan oblastliq saqchi idarisige qarashliq türmining 2013-yilining axirida eslidikidin zor kölemde kéngeytilgenlikini körgenlikini bayan qildi.

U mundaq dédi: "Méni qamighan jay oblastliq saqchi idarisining yer asti solaqxanisi idi. Emma men solaqxanidin chiqqan chéghimda özümni oblastliq partiye mektipining yénigha qurulghan intayin chong bir türme aldida kördüm. Égiz tamlar bilen qorshalghan türmining kölimi ajayip chong bir da'irini igiligen idi. Ili oblastliq saqchi idarisidin oblastliq partkomgha qeder da'iride kéngeytip quruluwatqan türmige az dégendimu 50 ming adem patatti. Kéyin bashqilardin bundaq türmilerning az dégende 3 jayda barliqini bildim. Méning bilidighinim kéngeytilgen türmilerdin 'zeher tashlatquzush orni' mu kéngeytiliptu. Bilemsiz, bu 2014-yilining béshidiki ehwallardur. Türmilerning kölimini kéngeytish bolsa 2013-yilila bashlan'ghan idi. Bu eyni chaghdila mende intayin wehimilik bir tuyghu peyda qilghan idi. Chünki 2013-yili pütkül ghulja shehirining nopusi 460 ming dep élan qilin'ghan idi, emma u chaghda bu jaylargha kimlerni qamaydighanliqini hés qilalmighan idim. Eyni chaghda bu jaygha ghulja sheher ahalisining töttin bir qismi, hetta üchtin bir qismi qamalsimu patqudek dégen xiyalgha kelgen idim. Emma bundaq bir zor sandiki kishilerning qamilishini u chaghlarda tesewwur qilghili bolmaytti. Emma kéyin anglighan ehwallardin da'irilerning bu jaylargha téximu köp tutqunlarni qamighanliqini bilduq. Xitayning yuqiri derijilik emeldarliri jaza lagérlirigha qamighan ademlerning sani hazir xelq'ara jem'iyetning jiddiy diqqitini qozghimaqta."

Li nenféy ependi yene 2013-yili özi tutqun qilin'ghan chaghlardiki mezgilde özi qamalghan ghulja sheherlik saqchi idarisining yer asti solaqxanisi we oblastliq saqchi idarisining solaqxanisida siyasiy jinayet bilen qamalghan Uyghurlarning köplükini bildürdi. U özining ilgiri-kéyin ikki qétim almashqan kamirida ölüm jazasigha höküm qilin'ghan tursun memet isimlik yashan'ghan Uyghur we chégradin qéchishqa urun'ghan dégen jinayet bilen 10 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan alimjan isimlik yash bir Uyghur yigit we soda sana'et idariside ishleydighan bir Uyghur bilen bille yatqanliqini eslep ötti.

U yene özining "Jinayetliri" ni iqrar qilishqa qistighan ghulja sheherlik saqchi idarisining tunggan millitidin bolghan xemit isimlik dölet amanliq xadimi heqqidimu toxtilip ötti. Uning bildürüshiche xemit uninggha Uyghurlar qamalghan kamirini körsitip turup tehdit salghan iken.

U bu ishlarning hemmisining jang chünshen dewride yüz bergenlikini tekitlep, Uyghur diyarida yürgüzülüwatqan qattiq qol siyasetlerning emeliyette xitay merkizi hökümiti teripidin belgilinidighanliqi, jang chünshen we chén chüen'golarning bolsa peqetla ijrachilar ikenlikini eskertip ötti.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, söhbetning dawamida li nenféy ependining 1996-yili ghuljida esker bolghandin tartip 2013-yili "Dölet hakimiyitini aghdurush" jinayiti bilen tutqun qilin'ghan'gha qeder ghuljida özi shahit bolghan téximu köp tepsilatlarni anglaysiler.

Toluq bet