Kishilik hoquqni közitish teshkilati: "Xitay yanfon epliri arqiliq Uyghurlarni nazaret qiliwatidu!"

Muxbirimiz eziz
2019-05-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati "Xitayning zulum hésabliri" namliq zor hejimlik doklatini élan qildi. 2019-Yili 1-may.
Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati "Xitayning zulum hésabliri" namliq zor hejimlik doklatini élan qildi. 2019-Yili 1-may.
hrw.org

Uyghur diyaridiki siyasiy basturushta lagérlar mesilisi izchil xelq'aradiki qiziq témilardin bolup kelmekte idi. Bolupmu bir qisim lagér shahitlirining bu heqtiki alaqidar ehwallar heqqide guwahliq bérishi bilen lagérlardiki insan eqlige kelmeydighan wehshiylikler tashqi dunyani heyrette qaldurghan idi. Emma 2-may küni xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati élan qilghan "Xitayning zulum hésabliri" namliq zor hejimlik doklatning élan qilinishi bilen lagér sirtida "Erkin" yürüwatqan Uyghurlarning emeliyette körünmes zulum, nazaret we guman astida hayat kechürüwatqanliqi, ular bashtin kechürüwatqan rohiy siqilish we azabning emeliyette lagérdikilerning derdidin qélishmaydighanliqi yene bir qétim ashkara boldi.

Doklatta körsitilishiche, nöwette xitay saqchiliri Uyghurlar diyaridiki Uyghurlarni nazaret qilishta adem küchi ishlitishtin halqip, yanfon epliri arqiliq aptomatik nazaret qilish méxanizmini yolgha qoyghan. Bu ep bolsa atalmish "Bir gewdileshken birleshme urush supisi" (IJOP) gha ulan'ghan bolup, aptomatik halda shexslerge da'ir barliq uchurlarni toplap, shuninggha asasen "Xewplik" kishilerge belge qoyup mangidiken. Bash shtab bolsa mushu uchurlargha asasen kimni tutqun qilishni buyruydiken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining mudiri sofi richardson xanim bu heqte mundaq deydu: "Shinjangdiki nazaret méxanizimining yadrosi boluwatqan qorallarning biri 'bir gewdileshken birleshme urush supisi' hésablinidu. Ular adette qollinidighan bir ep bolup, buni saqchilar we hökümet da'iriliri ishlitidu. Ular mushu ep arqiliq ghayet zor miqdardiki shexsiy uchurlarni, jümlidin kishilerning diniy étiqadidin tartip taki ularning qan tipighiche bolghan melumatlarni toplaydu. Mundaqla qarimaqqa bu uchurlarni yighish saqchilar üchün normal bir ishtek körünidu. Emma bu epke chongqurraq nezer salghinimizda normal turmush pa'aliyetliri we qanuniy ish-heriketlerning emeliyette da'irilerning neziride gumanliq, dep qariliwatqanliqini bayqaymiz."

Doklattin melum bolushiche, 36 xil kishilerning uchuri mexsus toplinidiken. Jümlidin eqliy téléfon ishlitishni toxtatqanlar, qoshniliri bilen bardi-keldi qilmas bolup qalghanlar, meschit qurulushi üchün pul toplighanlar dégendek kishilerning uchurliri eng awwal yighilidiken. Uyghur diyaridiki bir yash bu heqte öz kechürmishlirini bayan qilip mundaq dégen:

"Ular méni tutuwélip nechche hepte aware qilghandin kéyin qoyup berdi. Chiqip birer hepte bolghanda bir soda sariyigha bardim. Saray ishikidin kirishimge ishiktiki eswab sayrap ketti. Shuning bilen saqchilar yügürüshüp kélip méni derhal saqchixanigha élip ketti. Men ulargha 'méni yighiwélish ornigha solap qoyghan. Kéyinche gunahsiz ikenlikim ispatlinip özünglar qoyup bergen emesmu?' désem saqchilar 'buningdin kéyin héchqandaq ammiwi sorun'gha barmighin' deydu. 'emise nege barimen? öydila olturamdim?' désem, 'shundaq qil. Sanga eng yaxshisi shu, deydu'"

Kishilik hoquqni közitish teshkilati mezkur yanfon épini teltöküs tekshürüsh asasida xitay hökümitining mushu ep arqiliq barliq Uyghurlarning barliq uchurlirini toplaydighanliqini, jümlidin kishilerning qan tipi, égizliki, diniy étiqadi, siyasiy meydani, tok ishlitish miqdarining özgirishi, gaz ishlitish miqdari dégendek ehwallarni udulluq xatirilep mangidighanliqini bayqighan. Shundaqla yanfon igilirining cheklen'gen 51 xil tor qoralliri, jümlidin wats'ap, télégramma qatarliq eplerni ishletken yaki ishletmigenlikini tekshürüp turushmu uning muhim wezipiliridin biri iken. Mezkur teshkilatning xadimliridin maya wang bu heqte söz qilip "Shinjangdiki saqchilar kishilerning pütünley qanunluq bolghan heriketliri heqqide qanunsizliq bilen uchur toplap, bu uchurlarni ashu kishilerge qarshi meqsette ishlitiwatidu" deydu. 

Bu ep arqiliq kishilerning hetta yéngidin birer éléktronluq üsküne sétiwélishining meqsiti, may ponkitliridin aptomobilgha bénzin alghuchining shu aptomobilning igisi yaki emesliki, kimning chet'elge sayahetke chiqqanliqi, téléfon ishletküchilerning herikitini ushtumtut iz qoghlap tekshürgili bolmasliq dégendek ehwallargha asasen derhalla "Gumanliq kishiler" ni békitip chiqidiken.

Bu heqte söz qilghan sofi richardson mundaq deydu: "Eger siz wats'ap, waybir yaki télégramma dégendek eplerni ishletken bolsingiz bu hal 'gumanliq' dep qarilishi mumkin. Eger siz öyingizning aldi teripide emes, belki arqa teripide köp olturidighan bolup qalsingiz saqchilar derhalla bu 'özgirish' ni tekshürüshi mumkin. Buningdiki türler mushu yosunda köpiyip mangidu. Mushu ep arqiliq toplan'ghan uchurlar merkiziy sistémigha yighilidu, andin bashqa nazaret sistémiliri, yeni közitish kaméraliri, chiray tonush eswabi dégendekler arqiliq toplan'ghan uchurlar, shundaqla ashu kishi tekshürüsh ponkitliridin ötkende ularning téléfonliridin melum bolghan uchurlar bilen birleshtürülgen halda 'gumanliq' kishilerge belge qoyup mangidu. Shundaqla bu heqtiki agahlandurushlarni shu kishilerning tewesidiki hökümet da'irilirige yollap béridu. Bu xildiki gumanliq ölchemler arqiliq ular zor sandiki kishilerni muqimlashturup chiqidu, andin bu kishiler özlirini qamaqxanida köridu. Shunga shundaq dégüm kéliduki, hazir xitay hökümiti pütünley qanunluq bolghan ish-heriketler üchün bashqilargha ziyankeshlik qilishni toxtitidighan waqit keldi؛ xitay hökümiti shinjangdiki türkiy tilliq musulmanlargha zulum sélishni toxtitidighan waqit keldi؛ xitay hökümitining bu xildiki nazaret döliti méxanizmini chuwup tashlaydighan waqti keldi." 

Melum bolushiche, "Bir gewdileshken birleshme urush supisi" sistémisini xitay hökümiti igidarchiliqidiki herbiy xaraktérlik shirket bolghan "Xitay éléktronluq téxnologiye guruppisi shirkiti" yasap chiqqan bolup, ularning qarmiqidiki xébéy yiraq sherq alaqe sistémisi inzhénérliq shirkiti" ularning yanfon eplirini yasashqa mes'ul iken.

Toluq bet