Уйғур инсан һәқлири қурулуши тәшкилати: «уйғур мусапирлирини хитайға қайтуруш хәлқара қанунға хилап!»

Мухбиримиз әзиз
2016-06-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
109 Уйғурни тайландтин хитайға елип маңған көрүнүш. 2015-Йили 9-июл.
109 Уйғурни тайландтин хитайға елип маңған көрүнүш. 2015-Йили 9-июл.
CCTV

Америкиниң пайтәхти вашингтон шәһиригә җайлашқан «уйғур инсан һәқлири қурулуши тәшкилати» 20-июн күни «дуня мусапирлар күни» мунасивити билән баянат елан қилип, тайландта тутуп турулуватқан уйғур мусапирларни хитайға қайтуруп беришниң хәлқара мусапирлар қануниға хилап икәнликини тәкитлиди, шундақла тайланд даирилирини уйғур мусапирлирини бихәтәр болған үчинчи бир дөләткә җайлаштурушқа чақирди.

Хитай чеграсидин оғрилиқчә қечип чиққан йүзлигән уйғурларниң шәрқий җәнуби асиядики охшимиған дөләтләрдә қолға елиниши вә буниңға мунасивәтлик әһваллар һәрқайси мәтбуат орунлирида йәр алғили хели болған бүгүнки күндә, икки йилдин буян тайланд даирилири тутуп туруватқан 70 нәччә кишилик уйғур мусапирниң роһий вә җисманий мүшкүлатларға дуч келиватқанлиқи хәлқара җамаәтниң диққитини қозғимақта. Радийомизниң илгирики хәвәрлиридә тилға елинғандәк, бу уйғурлар тутуп туруш орнидики турмуш шараитиниң начарлиқи, болупму өзлириниң узақ мәзгил мәһбус һалитидә тутуп турулушиға наразилиқ билдүрүп ачлиқ елан қилғили 20 күндин ашқан болсиму, тайланд даирилириниң бу уйғурларниң әң әқәллий тәләплирини рәт қилғанлиқи мәлум.

Б д т һәр йили 20-июнни «дуня мусапирлар күни» дәп җакарлиған болуп, вашингтондики «уйғур инсан һәқлири қурулуши тәшкилати» тайландтики уйғур мусапирлириниң һазирқи әһвалида техичә бирәр чоң өзгириш болмайватқан әһвалда мәхсус баянат елан қилди. Шуниң билән биргә өзлириниң бу мусапир уйғурларниң әһвалидин қаттиқ әндишә қиливатқанлиқини билдүрди. Мәзкур баянатта, бу уйғур мусапирларниң дуняға ортақ болған инсан һәқлири қануни бойичә қоғдилиши әң әқәллий мәсилә һесаблинидиғанлиқини, хитайниң иқтисадий вә сиясий бесим васитилири арқилиқ инсан һәқлирини дәпсәндә қилиштәк бу хил қилмишлириниң һәрқандақ қанунға хилап икәнлики тәкитләнгән. Уйғур инсан һәқлири қурулуши тәшкилатиниң тәтқиқатчиси хенрий шаҗафиски бу һәқтә тохтилип, уйғур мусапирлириға охшаш кишиләрниң һәрқандақ хәлқара қанунда зорлуқ билән қайтурулушиға болмайдиғанлиқи бәлгиләнгәнликини тәкитлиди. У мундақ деди: «омумән қилип ейтқанда, мусапирларға даир хәлқаралиқ әһдинамиләр яки бәлгилимиләргә асаслинидиған болсақ, хәлқара қанунниң 33-маддисида ениқ қилип, ирқи, дини вә дөләт тәвәлики қатарлиқ сәвәбләр түпәйлидин әсли дөлитигә қайтурулса һәрхил қийнақларға һәмдә өлүм хәвпигә дуч келиш еһтималлиқи болған мусапирларни һәрқандақ дөләтниң қайтурушиға болмайдиғанлиқи әскәртилгән. Һалбуки, тайланд бу хәлқара әһдинамигә имза қоймиған. Лекин, 2007-йили тайланд ‹қийнаққа қарши туруш қануни' ға имза қойған. Бу қанунда әсли дөлитигә қайтурулса қийнаққа яки тәһдиткә дуч келиш еһтимали болған мусапирларни қайтурушқа болмайдиғанлиқи һәққидә маддилар бар.»

Тайландтики уйғур мусапирлирини қутқузуш хизмити сәвәбидин бу уйғур мусапирлар билән бирнәччә қетим биваситә сөһбәтләрдә болған абдуқадир тумтүрк истанбулдики өйидә телефон зияритимизни қобул қилип, тайландтики 70 нәччә уйғур мусапирға алақидар мәсилиниң һазир җиддий күнтәртипкә келиши лазимлиқини тәкитлиди.

Абдуқадир тумтүрк тайландики уйғур мусапирлирини қутқузуш хизмитиниң алди‏-кәйнидә өзиниң шәрқий җәнуби асиядики һәрқайси мәмликәтләр арисида көп қатниғанлиқини, мушу җәрянда хитай һакимийитиниң тайланд даирилирини иқтисадий ярдәм васитиси арқилиқ өзигә қаритиш урунушида болуватқанлиқи һәққидә аңлиғанлиқини тилға елип, мушу хилдики «иқтисадий ярдәм»ни йәмчүк қилған хитайниң уйғур мусапирлирини қайтуруп кәтмәкчи болуватқанлиқини илгири сүрди.

Хитай даирилириниң алдинқи қетим хәлқара җәмийәтниң күчлүк әйибләшлиригә қаримастин 109 уйғурни мәҗбурий хитайға қайтуруп кәткәнликини тәкитлигән хенри шаҗафиски һазирқи вақитта ачлиқ елан қилип қаршилиқ көрситиватқан 70 уйғур хитайға қайтуруп берилсә, уларниңму охшаш тәқдиргә муптила болуш еһтималлиқи барлиқини билдүрди. У бу һәқтә мундақ деди: «бу йәрдә бирнәччә нуқта бар. Биринчи, әгәр хитай бу уйғурларни оттура шәрқтики ‹ислам дөлити' яки башқа тәшкилатларға қошулуп сүрийәдә җәң қилиш мәқситидә хитайдин қачқан, дәйдикән у һалда биз хитайдин буниңға испат көрситишни тәләп қилимиз. Илгириму тайландта тутулуп қалған уйғурлар мушундақ ‹җинайәтләр' билән әйибләнгән. Шу чағдиму хитай һечқандақ испат көрситәлмигән иди. Иккинчи, бу кишиләр навада хитайға қайтурулса уларни қандақ тәқдирниң күтүп турғанлиқи илгирики вақитларда хитайларға қайтуруп берилгәнләр учриған яман ақивәтләрдин пәрқ қилмаслиқи мумкин. Мәсилән, өткән йили йүз киши тайландтин хитайға қайтуруп берилди, әмма бу кишиләрниң кейинки тәқдири қандақ болғанлиқи һәққидә биз асасән һечнәрсә билмәймиз. Йилларчә илгири камбоджадин вә малайшиядин қайтурулған уйғур мусапирлири түрмигә елинди. Буларниң тәпсилий әһвалиму охшашла намәлум. Хитайда бир инсанниң әһвалиниң намәлум болғанлиқи көпинчә шумлуқтин дерәк бериду, чүнки биз уларниң бихәтәрлики яки аманлиқиға кепиллик қилалмаймиз.»

Баянатта тайландтики уйғур мусапирлириниң ташқи дуняға йоллиған мәктупида йезилған «бу йәрдә ачлиқтин өлгинимиз, хитайға қайтурулуп һәпсидә яки қийнақта өлгәндин яхширақ, чүнки илгири қайтуруп берилгән қериндашлиримизниң қандақ ақивәткә учриғанлиқидин бәш қолдәк хәвиримиз бар» дегән қурлар алаһидә тилға елинған болуп, хәлқара дуняниң бу мәсилигә җиддий қариши лазимлиқи әскәртилгән. Хенрий шаҗафиски мушундақ бир һалқилиқ мәзгилдә бу мәсилини қандақ қилғанда хәлқараниң диққитигә сунушқа болидиғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди: «биз алди билән хитай һөкүмитиниң бесимлириға қәтий баш әгмәсликимиз лазим. Чүнки хитай һөкүмити һәр амалларни қилип бу уйғурларни қайтуруп кетишниң чотини соқуватиду. Бу хәлқаралиқ тәртипкиму уйғун әмәс. Хәлқаралиқ тәртип бойичә болғанда бундақ ишлар инсан һәқлирини қоғдиғучи көплигән тәшкилатларниң, җүмлидин бирләшкән дөләтләр тәшкилати қатарлиқларниң өз-ара мақуллуқидин өтүши лазим. Бизниң ядимизда болушқа тегишлик бир нуқта шуки, хитайниң ашу хәлқаралиқ инсан һәқлири өлчимидин хәвәрдар болуш һәмдә униңға әгишиш мәҗбурийити бар. Б д т ниң мусапирларни қоғдаш һәққидә интайин күчлүк вәдилири бар. Б д т ға әза болған хитайниң әмәлийәттә бу хилдики мусапирларға даир бәлгилимиләргә әмәл қилиш мәҗбурийити болуши керәк.»

Мәлум болушичә, 25-апрел дуня уйғур қурултийи саһибханилиқида чақирилған «уйғур мусапирлар йиғини» да хитайниң өзи имза қойған хәлқаралиқ қанунларға әмәл қилиши күчлүк тәләп қилинған болсиму, хитайниң бу хилдики қанунсиз қилмишиниң һелиму давам қиливатқанлиқи тайландтики уйғурларниң вәзийитигә йеқиндин диққәт қиливатқан һәр саһә кишилирини биарам қилмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт