Тайланд даирилириниң ачлиқ елан қилған уйғур тутқунларни җазалашқа башлиғанлиқи мәлум

Мухбиримиз җүмә
2016-06-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тайландта тутуп турулуватқанларниң әркин асия радиосиға йоллиған хети.
Тайландта тутуп турулуватқанларниң әркин асия радиосиға йоллиған хети.
Photo: RFA

Тайланд тутуп туруш орнидики уйғурлар ачлиқ елан қилип узун өтмәй тайланд даирилири җиддий һәрикәткә өткән вә буларниң арисидики бир қисим уйғурларни җазалашқа башлиған. Бизгә кәлгән учурға қариғанда, кәм дегән бир уйғур тамақ ташлаштин келип чиққан һалсирашта һошидин кәткән, әмма у дохтурханиға елип берилишниң орниға җаза өйигә қамалған.

2014- Йили марттин буян тайландта «түрк пуқраси» салаһийити билән тутуп турулуватқан бир қисим уйғурлар алдинқи күни радийомиз арқилиқ җакарлиған мураҗиәтнамисидә тайланд һөкүмитидин әркинлик тәләп қилип ачлиқ елан қилғанлиқи вә өзлириниң нида-арзуси җавабқа еришмигичә 31- майдин башлап тамақ йейишни изчил рәт қилидиғанлиқини билдүргән.

Ачлиқ елан қилиш бүгүн 4- күнигә қәдәм қойди. Пәйшәнбә күни игилигән мәлуматлиримизға қариғанда, бу һәқтики хәвәр ахбаратқа ашкариланғандин кейин, қамақ даирилири тутқунлардин әң аз дегәндә икки уйғурни айрим камириға солиған болса, қалғанлирини икки ятаққа бөлүп қамиған.

Өзлирини «түрк» дәп атиған бир тутқун бизгә өзлириниң нөвәттики әһвалидин мәлумат бәрди вә нам-шәрипини йошурун тутушимизни тапилиди. Униң илгири сүрүшичә, даириләр хәвәрниң ашкарилинишини инглизчә билидиған уйғурлардин көргән вә уларни айрим камириға ялғуз қамиған.

У мундақ деди: «29 түрк бар бу йәрдә һазир, 29 ниң ичидә икки бурадәр инглиз тилиға пишшиқрақ. Бири биз турған ятақта, йәнә бири йәнә бир ятақта иди. Бу иштин кейин буларниң бири 7- ятаққа, йәнә бир 6- ятаққа айрим қамалди.»

Тайланд түрмисидики «түрк» тутқунларниң сани һазирчә ениқ әмәс

2014-Йили мартта өзлирини «түрк» дәп атиған бир топ кишиләрниң тайландта тутулуп қалғанлиқи хәвәр қилинған, кейин буларниң хитайдин қечип түркийәгә қарап йолға чиққан уйғурлар икәнлики илгири сүрүлгән.
Тайланд һөкүмити 2015- йили 1- июл 173 тутқунни бошитип, уларниң түркийәгә кетишигә йол бәргән. Һалбуки, аридин бир һәптә өткәндә йәни 9- июл 109 кишиниң кимликини хитай тәвәликидики «уйғур» дәп елан қилип, уларни хитайға мәҗбурий қайтуруп хәлқара җәмийәтниң қаттиқ әйиблишигә учриған.

Кейинки хәвәрләрдә шундин кейин тайланд түрмилиридә йәнә 50 дин артуқ өзлирини «түрк» дәп атиған тутқунниң қелип қалғанлиқи илгири сүрүлгән.

Әмма бу тутқунлар 31- майдики мураҗиәтнамисидә нөвәттә тайландтики тутуп туруш орунлирида 70 тин артуқ уйғур барлиқини, мәзкур баянатниң шу уйғурларниң ортақ авази икәнликни билдүргән.

Һалбуки, тайланд түрмисидә 2015- йилидики икки қетимлиқ қайтурулуштин қелип қалған «түрк» тутқунларниң сани мәсилиси һазирчә ениқ әмәс.

Аридин бир йилға йеқин вақит өткәндин кейин, бу тутқунлар радийомизға ачлиқ елан қилиш мураҗиәтнамиси әвәткән вә дуня җамаәтчиликни өзлириниң нидасиға қулақ селишқа чақирған иди.

Тутқун: хитайға қайтурулсақ өлүшимиз мумкин

Мәзкур тутқунларниң вәкиллиридин бири сәйшәнбә күни радийомизға баянат берип, хитайға қайтурулса һәр түрлүк қейин қистаққа вә һәтта өлүм җазисиға учриши мумкинликини, шуңа дуня җамаәтчиликниң диққитини тартиш үчүн ачлиқ елан қилғанлиқини ейтқан иди.

Нам шәрипини ашкарилашни халимиған бу киши мундақ деди: «әгәр бизни хитайға қайтуруп кетип қалса, бир өмүр түрмидә йетишимиз мумкин, яки өлүшимиз мумкин, яки хитай бизләрни һәр хил қистаққа елиши мумкин вә бу сәвәблик йәнә нурғун, нурғун қериндашларни қийниши, өлтүрүши мумкин. Шуңа биз хитайға қайтишқа қәтий қарши туримиз. Биз тайландниң бизләрни хитайға қайтуруп беришигә наразилиқ билдүримиз. Шу сәвәбтин биз дуня хәлқигә мураҗиәт қилиш йүзисидин, хитайға қайтқумиз йоқлуқини уқтуруш йүзисидин таам ташлимақчи. Биз бу арқилиқ әркин вә кишилик һоқуқ тәләп қилимиз.»

Тутқунларниң йеримидин көпрәки бир җаза өйигә йөткәлгән

Пәйшәнбә күни бизгә бу қетимқи ачлиқ елан қилиш һәрикити һәққидә учур йәткүзгән бир тутқунниң ейтишичә, ачлиқ елан қилип 3- күнигә қәдәм қойғанда тайланд даирилири бу тутқунларниң йеримидин көпрәкини бир җаза өйигә қамап әдәплимәкчи болған.

У мунда деди: «қалған 14 балини мән турған ятаққа, қалған 14 балини йәнә бир ятаққа бөлгән, ‹4-ятақ' дәп атилидиған җазалайдиған ятаққа. Чүштин кейин йәнә келип ятақ бөлимиз дәп, кирип, аримиздин йәнә бирәйләнни елип чиқмақчи болди. У бәк һалсизлинип кәткән болғачқа һошидин кәтти. Кейин униму дохтурханиға елип чиққан охшайду десәк, униму ‹4-ятақ' қа солапту. У балиларни әкиргән ятақ давалайдиған ятақ әмәс, мушу IDC ниң ичидә, җедәллишип қалғанларни, сақчилар билән такаллашқанларни пут ,қолиға кишән селип җазалайдиған бир ятақ у .»

Биз бу һәқтә техиму көп мәлумат елиш үчүн тайландниң вашингтонда турушлуқ әлчиханисиниң ахбарат мушавири писәк панупа әпәнди билән алақиләштуқ. Әмма, у өзиниң бу иштин хәвәр сиз икәнликини, ачлиқ елан қилиш һәққидики хәвәрләрниму гезиттин көргәнликини билдүрүп соаллиримизға җаваб бериштин өзини қачурди.

Писәк панупа мундақ деди: «биздә бу һәқтә һечқандақ тәпсилий мәлумат йоқ. Тайланд һөкүмити бизгә бу һәқтә бир йеңи орунлаштуруш бәрмиди.»

Ачлиқ елан қилғанларниң сани көпәйгән

Мәлум болушичә, нөвәттә тайланд пайтәхти баңкок шәһиригә җайлашқан қанунсиз көчмәнләрни тутуп туруш мәркизидә 30 әтрапида уйғур қамалған болуп, буларниң 13 нәпири 3 күндин буян һәтта су ечишиниму рәт қилған. Гәрчә җазалиниш, һәтта өлүм хәвпи көрүнүп турсиму, тамақ ташлайдиғанлар сани барғанчә көпәйгән.

У мундақ деди: «кейин немә ишлар болиду, бүгүн биз турған ятақтин йәнә 7 си қетилди тамақ ташлайдиғанға , шуниң билән 19, 20 бала болди. Балиларни елип чиқип кәткәндин кейин, йәниму йеңидин тамақ ташлиған балилар бизгә хәт йезип, тамақ ташлиған балиларни дохтурханиға апармақ йоқ, һошидин кәтсиму йәнә уруп 4- ятаққа елип чиқип қойдуң. яман болсаң бизниму өлтүрүрүветәрсә, бизму тамақ башлаймиз.»
Балиларниң ирадиси чиң

Бу тутқунниң билдүрүшичә йәнә, нөвәттә ачлиқ елан қилғучилар интайин һалсиз вә мағдурсиз һаләттә болуп, әмма шундақтиму улар йәнила ирадисидин янмиған. У мундақ деди:

«Немә күнни көрсәк көримиз, хитайға кетип қелип, бирәр азаб ичидә, яки қийин-қистақ ичидә өлүп кәткәндин бу йәрдә тамақ ташлап чирайлиқчә өләрмиз, дейишиватиду. Балиларниң ирадиси чиң.»

Хәлқара җамаәт уйғурларниң әһвалиға көңүл бөлүшкә чақирилди

Бу уйғурларниң нөвәттики әһвалидин интайин әнсирәватқанлиқини билдүргән канададики паалийәтчи, шәрқий түркистан сүргүн һөкүмити дипломатийә вә кишилик һоқуқ ишханиси мудири руқийә турдуш хәлқара җамаәтни бу уйғурларниң әһвалиға көңүл бөлүшкә чақириди.

Униң билдүрүшичә, нөвәттә канададики бир қисим инсаний ярдәм тәшкилатлири өзлириниң сүрийә мусапирлирини бир тәрәп қилиш билән алдирашлиқини, тайланд рухсәт бәрмигән шараит асаста уйғур көчмәнләрни канадаға елип келишниң мумкинсизликини ейтқан.

Баңкок почтиси гезитиниң 2- июндики хәвиригә қариғанда, бу һәқтә тохталған тайландлиқ генерал тавип нөвәттә тайландтики тутуп туруш туруш орунлирида кичик бала, аял вә әрләрни өз ичигә алған 55 уйғур барлиқини, буларниң дөләт тәвәлики бекитилиш басқучида икәнликини ейтқан.

У йәнә әгәр хитай бу уйғурлар һәққидә йетәрлик мәлумат тәйярлап берәлмисә, буларни 3- бир дөләткә орунлаштуруш үчүн б д т көчмәнләр идариси алий комиссарлиқиниң ярдимини сорайдиғанлиқини илгири сүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт