Analizchilar: "Shinjang aq tashliq kitabi" hökümetning milliy medeniyetke zerbe bérish qilmishlirini aqliyalmidi

Muxbirimiz méhriban
2017-06-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay dölet kabinéti 1-iyun élan qilghan "Shinjang kishilik hoquq tereqqiyati" kitabining munderijisi.
Xitay dölet kabinéti 1-iyun élan qilghan "Shinjang kishilik hoquq tereqqiyati" kitabining munderijisi.
CCTV

Xitay dölet kabinéti 1-iyun élan qilghan "Shinjang kishilik hoquq tereqqiyati" namidiki aq tashliq kitabta, xitay kompartiyisi hökümranliq qilghan 60 yildin buyan, yerlik az sanliq milletlerning til-medeniyet, neshriyat hoquqi kapaletke ige qilin'ghanliqini medhiyiligen. Emma, aq tashliq kitabta xitay hökümiti qozghighan siyasiy heriketlerde Uyghur diyarida basturushqa uchrighan medeniyet-sen'et eserliri, türmilerge solan'ghan yazghuchi, sen'etkarlar we 2009-yilidin kéyin "Milliy qutratquluq", "Bölgünchilik" qalpiqi kiydürülüp taqiwétilgen Uyghurche tor béketler, tutqun qilin'ghan tor bashqurghuchiliri, yazarlar qatarliq xelq'arada kishilik hoquq buzghunchiliqi dep teripliniwatqan sezgür mesililer tilgha élinmighan.

"Shinjang kishilik hoquq tereqqiyati" namliq aq tashliq kitabta Uyghur aptonom rayonida medeniyet hoquqi kapaletke ige qilin'ghanliqi medhiyilinip, 60 yildin buyan rayonda Uyghur, xitay, qazaq, mongghul, qirghiz qatarliq 5 milletning tilida kitab, zhurnal, gézit neshriyatchiliqini yolgha qoyup, herqaysi az sanliq milletlerning til-yéziq tereqqiyati kapaletke ige qilin'ghanliqi bayan qilin'ghan.

Medeniyet hoquqi heqqidiki bayanlar qismida yene, nöwette Uyghurlarning milliy medeniyitining muhim simwolliridin biri bolghan milliy naxsha-usul sen'iti güllen'gen weziyet barliqqa kelgenliki, Uyghur muqam sen'iti, qirghiz manas dastani qatarliqlarning b d t medeniyet -ma'arip komitéti teripidin "Insaniyet medeniyet mirasliri" we qoghdilidighan medeniyet mirasliri tizimlikige kirgüzülgenliki tilgha élinip, xitay hökümitining rayondiki her millet xelqining wekillik medeniy miraslirini qoghdighanliqini bayan qilghan.

Chet'ellerdiki weziyet analizchiliridin nyuyork sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori sha ming ependining qarishiche, Uyghur diyarida élip bérilghan birqanche qétimliq siyasiy heriketlerde Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning en'eniwi milliy medeniyiti hujum nishani qilinip, xelq sen'etkarliri, yazghuchi-sha'irlar, ziyaliylarning türlük qalpaqlar kiydürülüp basturushqa uchrighanliqidek pakitlar mezkur aq tashliq kitabta tilgha élinmighan bolsimu, emma bu ré'alliq xelq'arada alliqachan ashkarilan'ghan we diqqet qozghawatqan muhim mesililerning biri.

Sha ming mundaq dédi: da'iriler aq tashliq kitabta tilgha alghan atalmish medeniyet hoquqliri emeliyette xitay hökümitining teshwiqati üchün xizmet qilishni meqset qilghan. Xitay hökümiti 60 yildin buyan bu xil teshwiqat organliridin paydilinip xitay puqralirigha qarita "Ménge yuyush" terbiyisi élip barmaqta. Bu organlar hökümetning kaniyi, kommunistlarning exlaq qarishini teshwiq qilidighan eng muhim qorallar bolghini üchün, xitay hökümitining bu xil teshwiqat organliri we ularning xizmetlirini yerlik xelqning medeniyet hoquqi kapaletke ige qilin'ghanliqining ispati dep teshwiq qilishi muqerrer. Emma, kompartiye hökümiti dewride pütkül xitay xelqi medeniyet jehettin basturulushqa uchrighinidek, Uyghurlarmu éghir derijide medeniyet basturulushigha uchridi, hetta Uyghurlarning en'eniwi medeniyiti eng éghir basturushqa uchridi, Uyghur sen'etkarliri, yazghuchi-ziyaliyliri téximu éghir ziyankeshlikke uchridi we dawamliq uchrawatidu. Shunga xitay hökümiti mezkur aq tashliq kitabta bu zémindiki yerlik xelqlerning medeniyet hoquqi qoghdaldi dep teshwiq qilsimu, emma bu yalghanchiliqliri bilen özining rayondiki kishilik hoquq depsendichilikini perdazliyalmaydu. Shunga nöwette Uyghurlar uchrawatqan kishilik hoquq depsendichilikide medeniyet jehette Uyghurlar uchrawatqan tajawuzchiliq we basturush dunyaning diqqitini qozghawatqan mesililerning birige aylandi."

Amérika Uyghur birlikining re'isi, siyasiy analizchi élshat hesen ependining qarishiche, xitay kommunist hökümiti hökümranliqi dewridiki til-medeniyet buzghunchiliqigha a'it wekillik weqelerdin, 60 yildin buyan Uyghurlarning til-medeniyiti eng éghir basturulushqa uchrawatqan riyal emeliyetni körüsh mumkin.

Xitay hökümet taratqulirining xewerliridin we erkin asiya radiyosi qatarliq xelq'ara taratqular igiligen ehwallardin ashkarilinishiche, 60 yildin buyan Uyghurlarning milliy til-yéziqi hökümet da'iriliri teripidin her xil bahanilerde köp qétim özgertishke uchrighan, milliy tildiki gézit, zhurnal we eserler 60-70-yillarda rayonda élip bérilghan her xil siyasiy heriketlerde "Burzhu'a idiyisi we yerlik milletchilik terghib qilin'ghan eksiyetchi yazma", "Sériq eser, sériq naxsha" qalpaqliri kiydürülüp basturush, köydürüsh qismitige yoluqup, yazghuchi,sha'irlar eksiyetchi unsur, yerlik milletchi qalpaqliri kiydürülüp türmige tashlan'ghan, ötken esirning 80-yilliridin kéyinki milliy siyasetning yumshishi seweblik bir mezgil tereqqiyatqa érishken milliy medeniyet-sen'etke 90-yillarning axiridin bashlap "Milliy bölgünchilik", "Diniy esebiylik", "Döletni parchilashqa urunush" dégendek jinayetler artilip, bir qisim tonulghan Uyghur ziyaliyliri,yazghuchi, sen'etkarlar qaytidin küresh nishanigha aylan'ghan. 2000-Yillardin kéyin bolsa, intérnét tereqqiyati netijiside barliqqa kelgen Uyghur torchiliqi 2009-yildiki 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin "Milliy qutratquluq", "Bölgünchilik, diniy esebiylik" idiyilirini tarqatqan dégen bahanilerde basturushqa uchrighan, xelq'ara tereqqiyat sewiyisige yetken 200 din artuq Uyghur tor béketliri mejburiy taqiwétilip, tor sahibliri we tor yazarliri tutqun qilinip türmilerge tashlan'ghanliqi melum bolghan we bu ehwallar chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri teripidin ashkarilinip kéliwatqan mesililer idi.

Élshat hesen ependi yene, mezkur aq tashliq kitabta tilgha élin'ghan "Yerlik xelqlerning milliy sen'iti qoghdaldi, milliy tildiki radi'o-téléwiziye anglitishi kapaletke ige qilindi" dégen bayanlar heqqide toxtilip, hökümetning teshwiqati üchün xizmet qilidighan atalmish "Medeniyet-sen'et" ning hökümetning hakimiyitini mustehkemlesh qorali ikenlikini bildürdi.

Élshat ependi bayanida yene, Uyghurlarning milliy örp-aditining heqiqiy namayendisi bolghan awam xelqning medeniyet-adetliri, klassik namayendiliri, tarixi yazmilar, sen'et eserliri we Uyghur xelqining milliy medeniyitini teshebbus qilghan yazarlarning, xitay kompartiyisi teripidin eng éghir basturushqa uchrawatqanliqini tekitlep, dunya jama'etchilikining bu nuqtigha diqqet qilishini, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri öz xizmetliride xitay hökümitining medeniyet buzghunchiliqigha a'it emeliy pakitlarni munasiwetlik kishilik hoquq teshkilatliri we démokratik dölet hökümetlirige doklat sheklide sunushi lazimliqini tekitlidi.

Toluq bet