Heptilik xewerler (3-yanwardin 10-yanwarghiche)

Muxbirimiz eziz
2020-01-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Heptilik xewerler (3-yanwardin 10-yanwarghiche)
Heptilik xewerler (3-yanwardin 10-yanwarghiche)
Photo: RFA

Amérika dölet mejlisi "Xitay heqqidiki 2019-yilliq kishilik hoquq xatirisi" ni élan qildi

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti 8-yanwar küni "Xitayning 2019-yilliq kishilik hoquq xatirisi" ni élan qilish murasimi ötküzdi.

Doklatta xitayning ötken bir yilda kishilik hoquq we bashqa heqlerni ayaq-asti qilish ehwali tepsiliy qarap chiqilghan, shuningdek Uyghurlarning éghir zulumgha we keng kölemlik siyasiy basturushqa duch kéliwatqanliqi nahayiti tepsiliy bayan qilin'ghan.

Doklatni élan qilish murasimida mezkur komitétning re'isliridin jim mekgowérn we marko rubiyo ayrim-ayrim söz qilip, xitay hökümitining Uyghurlarni basturush arqiliq insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqanliqini, xitay re'isi shi jinpingning Uyghurlarni basturush qilmishigha biwasite jawabkar ikenlikini tekitlidi.

Kompartiye ezasi yaki saqchi bolup ishlewatqan Uyghurlarmu lagérgha solan'ghan

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushta xitay hökümiti üchün ün-tinsiz xizmet qilip kelgen Uyghur saqchilar we kompartiye ezaliriningmu aman qalmaywatqanliqi barghanséri köpligen Uyghurlarni endishige salmaqta.

Yéqinda turpanning chatqal yéziliq saqchixanisining 30 yilliq saqchisi, sabiq saqchixana bashliqi hebibulla abdulla we uning ayalining ikki yildin béri lagérda ikenliki, ularning yéshi 80 din ashqan moysipitlardin bolghanliqi üchün 2019-yili öyige qayturulghanliqi melum boldi. Bu uchurni ularning türkiyede turushluq qizi melike hebibul teminlidi.

Melum bolushiche, hebibulla abdullaning perzentliridin memet, alim, méhray, bahargül, aygül qatarliqlar birdek lagérgha élip kétilgen. Ulardin ikkisi saqchi, qalghini hökümet organlirining xadimliri bolup, partiye ezasi iken.

"Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" duch kéliwatqan müshkülatlar

"Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" amérika awam palatasida maqullinip, kéngesh palatasining maqullishigha sunulghan mezgilde xizmet tertipi seweblik awazgha qoyulmay, 2020-yiligha qalghan idi.

Amérika bilen xitay otturisidiki soda kélishimi pat arida imzalinidighanliqi, yene kélip yéqinda amérika bilen iranning munasiwiti qaytidin jiddiyliship ketkenliki üchün Uyghur qanun layihesining maqullinish mesilisi diqqettin chette qalmaqta iken.

Emma kéngesh palata ezaliridin marko rubyo yéqinda axbarat wasitilirige qilghan sözide amérikaning iqtisadiy amilni dep kishilik hoquq we bashqa insaniy témilarni chetke qayrip qoymasliqi lazimliqini tekitlidi. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo Uyghurlar mesilisi tüpeylidin öz endishisini ipadiligen behreyn hökümitige amérikining teshekkür éytidighanliqini bildürdi.

"Öylerni üchleshtürüsh" dolquni Uyghur medeniyitini mislisiz weyran qilmaqta

Xitay da'iriliri "Diniy esebiylikke qarshi turush" namida meschitlerni, "Sotsiyalistik yéngi yéza qurush" namida milliy qiyapettiki mehellilerni buzghan bolsa, emdilikte "Üchleshtürüsh" nami bilen öy bézeshnimu xitaychilashturuwatqanliqi ashkarilandi.

Melum bolushiche, Uyghur olturaq turmush medeniyitini xarab qiliwatqan "Üchleshtürüsh", yeni xitaychilashturush dolquni herqaysi jaylardiki öy jabduqliri sodisi qilidighan xitay karxanilirigha zor miqdarda pul tépish pursiti yaritip bergen.

Uyghur olturaq hayatining nemuniliri bolghan gilem, supa we kariwatlarning közdin yoqitilip, ularning ornigha xitayche shekildiki öy jabduqlirining seplinishi hazir pütkül Uyghurlar diyarida omumlashturuluwatqan siyasiy wezipilerning biri bolmaqta iken.

Lagérgha qamalghan Uyghur sen'etkarlirining qaytidin sehnige chiqirilishi ghulghula qozghidi

Xelq'araning Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushqa bolghan chuqanlirigha jawaben xitay hökümiti bir qisim lagér tutqunlirini qaytidin otturigha chiqirip, lagérlarning qamalmighanliqini ispatlashqa urunmaqta.

Yéqinda qamaqqa höküm qilin'ghanliqi algha sürülüwatqan Uyghur sen'etkarliridin senuber tursun, abduréhim héyt qatarliqlarning sehnige chiqip, yéngi yilliq pa'aliyette maharet körsetkenliki ijtima'iy taratqularda keng tarqaldi.

Muhajirettiki Uyghurlar ularning hayat ikenlikidin söyünüsh bilen birge, ularning yenila erkinlikke chiqalmaydighanliqidin endishe qiliwatqanliqini bildürdi. En'gliyediki muzikishunas reychil xarris bu heqte söz qilip: "Xitay bir qache insanni sehnige chiqirip teshwiq qilishi bilen özining jinayitini yoshurup qalalmaydu. Buning bilen biznimu, dunyanimu ishendürelmeydu" dédi.

Xitay mallirini cheklesh dolquni yuqiri pellige kötürülmekte

Yéqindin buyan Uyghurlar diyaridiki lagér tutqunlirining mejburiy emgekliri bedilige ishlen'gen bolushi éhtimalgha yéqin, dep qariliwatqan xitay mallirini bayqut qilish herikiti yuqiri pellige kötürülüshke bashlidi.

Yawropa we amérikadiki mutexessisler bu toghrisida pikir qilip, xitay hökümitining alliqachan tarixqa aylinip ketken "Qullar emgiki" hadisisini qaytidin otturigha chiqiriwatqanliqini, shuning üchün xitay mallirini chekleshning zörürlükini bildürdi.

Xitay mallirini cheklesh dolquni xitay bilen qoyuq iqtisadiy alaqide boluwatqan türkiyedimu köpeymektiken. Buning bilen bir qisim shirketler ashkara halda xitay mallirini sétiwalmasliqni teshebbus qilmaqta iken.

Toluq bet