Һәптилик хәвәрләр (3-январдин 10-январғичә)

Мухбиримиз әзиз
2020-01-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һәптилик хәвәрләр (3-январдин 10-январғичә)
Һәптилик хәвәрләр (3-январдин 10-январғичә)
Photo: RFA

Америка дөләт мәҗлиси «хитай һәққидики 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ хатириси» ни елан қилди

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитети 8-январ күни «хитайниң 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ хатириси» ни елан қилиш мурасими өткүзди.

Доклатта хитайниң өткән бир йилда кишилик һоқуқ вә башқа һәқләрни аяқ-асти қилиш әһвали тәпсилий қарап чиқилған, шуниңдәк уйғурларниң еғир зулумға вә кәң көләмлик сиясий бастурушқа дуч келиватқанлиқи наһайити тәпсилий баян қилинған.

Доклатни елан қилиш мурасимида мәзкур комитетниң рәислиридин җим мәкговерн вә марко рубийо айрим-айрим сөз қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруш арқилиқ инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқини, хитай рәиси ши җинпиңниң уйғурларни бастуруш қилмишиға биваситә җавабкар икәнликини тәкитлиди.

Компартийә әзаси яки сақчи болуп ишләватқан уйғурларму лагерға соланған

Уйғурлар дияридики сиясий бастурушта хитай һөкүмити үчүн үн-тинсиз хизмәт қилип кәлгән уйғур сақчилар вә компартийә әзалириниңму аман қалмайватқанлиқи барғансери көплигән уйғурларни әндишигә салмақта.

Йеқинда турпанниң чатқал йезилиқ сақчиханисиниң 30 йиллиқ сақчиси, сабиқ сақчихана башлиқи һәбибулла абдулла вә униң аялиниң икки йилдин бери лагерда икәнлики, уларниң йеши 80 дин ашқан мойсипитлардин болғанлиқи үчүн 2019-йили өйигә қайтурулғанлиқи мәлум болди. Бу учурни уларниң түркийәдә турушлуқ қизи мәликә һәбибул тәминлиди.

Мәлум болушичә, һәбибулла абдулланиң пәрзәнтлиридин мәмәт, алим, меһрай, баһаргүл, айгүл қатарлиқлар бирдәк лагерға елип кетилгән. Улардин иккиси сақчи, қалғини һөкүмәт органлириниң хадимлири болуп, партийә әзаси икән.

«Уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» дуч келиватқан мүшкүлатлар

«Уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» америка авам палатасида мақуллинип, кеңәш палатасиниң мақуллишиға сунулған мәзгилдә хизмәт тәртипи сәвәблик авазға қоюлмай, 2020-йилиға қалған иди.

Америка билән хитай оттурисидики сода келишими пат арида имзалинидиғанлиқи, йәнә келип йеқинда америка билән иранниң мунасивити қайтидин җиддийлишип кәткәнлики үчүн уйғур қанун лайиһәсиниң мақуллиниш мәсилиси диққәттин чәттә қалмақта икән.

Әмма кеңәш палата әзалиридин марко рубйо йеқинда ахбарат васитилиригә қилған сөзидә американиң иқтисадий амилни дәп кишилик һоқуқ вә башқа инсаний темиларни чәткә қайрип қоймаслиқи лазимлиқини тәкитлиди. Америка ташқи ишлар министири майк помпейо уйғурлар мәсилиси түпәйлидин өз әндишисини ипадилигән бәһрәйн һөкүмитигә америкиниң тәшәккүр ейтидиғанлиқини билдүрди.

«Өйләрни үчләштүрүш» долқуни уйғур мәдәнийитини мислисиз вәйран қилмақта

Хитай даирилири «диний әсәбийликкә қарши туруш» намида мәсчитләрни, «сотсиялистик йеңи йеза қуруш» намида миллий қияпәттики мәһәллиләрни бузған болса, әмдиликтә «үчләштүрүш» нами билән өй безәшниму хитайчилаштуруватқанлиқи ашкариланди.

Мәлум болушичә, уйғур олтурақ турмуш мәдәнийитини хараб қиливатқан «үчләштүрүш», йәни хитайчилаштуруш долқуни һәрқайси җайлардики өй җабдуқлири содиси қилидиған хитай карханилириға зор миқдарда пул тепиш пурсити яритип бәргән.

Уйғур олтурақ һаятиниң нәмунилири болған гиләм, супа вә кариватларниң көздин йоқитилип, уларниң орниға хитайчә шәкилдики өй җабдуқлириниң сәплиниши һазир пүткүл уйғурлар диярида омумлаштурулуватқан сиясий вәзипиләрниң бири болмақта икән.

Лагерға қамалған уйғур сәнәткарлириниң қайтидин сәһнигә чиқирилиши ғулғула қозғиди

Хәлқараниң уйғурлар дияридики сиясий бастурушқа болған чуқанлириға җавабән хитай һөкүмити бир қисим лагер тутқунлирини қайтидин оттуриға чиқирип, лагерларниң қамалмиғанлиқини испатлашқа урунмақта.

Йеқинда қамаққа һөкүм қилинғанлиқи алға сүрүлүватқан уйғур сәнәткарлиридин сәнубәр турсун, абдуреһим һейт қатарлиқларниң сәһнигә чиқип, йеңи йиллиқ паалийәттә маһарәт көрсәткәнлики иҗтимаий таратқуларда кәң тарқалди.

Муһаҗирәттики уйғурлар уларниң һаят икәнликидин сөйүнүш билән биргә, уларниң йәнила әркинликкә чиқалмайдиғанлиқидин әндишә қиливатқанлиқини билдүрди. Әнглийәдики музикишунас рәйчил харрис бу һәқтә сөз қилип: «хитай бир қачә инсанни сәһнигә чиқирип тәшвиқ қилиши билән өзиниң җинайитини йошуруп қалалмайду. Буниң билән бизниму, дуняниму ишәндүрәлмәйду» деди.

Хитай маллирини чәкләш долқуни юқири пәллигә көтүрүлмәктә

Йеқиндин буян уйғурлар дияридики лагер тутқунлириниң мәҗбурий әмгәклири бәдилигә ишләнгән болуши еһтималға йеқин, дәп қариливатқан хитай маллирини байқут қилиш һәрикити юқири пәллигә көтүрүлүшкә башлиди.

Явропа вә америкадики мутәхәссисләр бу тоғрисида пикир қилип, хитай һөкүмитиниң аллиқачан тарихқа айлинип кәткән «қуллар әмгики» һадисисини қайтидин оттуриға чиқириватқанлиқини, шуниң үчүн хитай маллирини чәкләшниң зөрүрлүкини билдүрди.

Хитай маллирини чәкләш долқуни хитай билән қоюқ иқтисадий алақидә болуватқан түркийәдиму көпәймәктикән. Буниң билән бир қисим ширкәтләр ашкара һалда хитай маллирини сетивалмаслиқни тәшәббус қилмақта икән.

Толуқ бәт