Gordon chang: "Amérikaning xitay bilen élishishtin bashqa tallishi yoq"

Muxbirimiz irade
2019-09-02
Élxet
Pikir
Share
Print
2001-Yili élan qilinip zor tesir qozghighan "Xitayda yüz bergüsi yimirilish" namliq kitabning aptori gordon chang ependi.
2001-Yili élan qilinip zor tesir qozghighan "Xitayda yüz bergüsi yimirilish" namliq kitabning aptori gordon chang ependi.
wikipedia.org

Yéqindin buyan amérika-xitay munasiwetliride yene bir qatar dawalghushlar körüldi. Bolupmu 23-awghust küni xitay hökümiti aptomobil we aptomobil zapchaslirini öz ichige alghan 5078 xil amérika mehsulatigha qarita tamozhna béjini östüridighanliqini élan qilghandin kéyin amérika prézidénti tramp xitayni qattiq eyiblidi. U amérikaning nurghun yillardin buyan xitay sewebidin ziyan tartip kelgenlikini, xitayning amérikaning eqliy mülüklirini oghrilap, amérikagha toxtimay ziyan salghanliqini bildürdi. Shu küni u hetta "Qedirlik dostum" dep atap kéliwatqan xitay dölet re'isi shi jinpingni tiwittérdiki uchurida "Silerdin bir so'al sorimaqchimen, eng chong düshmen jey powélmu yaki shi jinpingmu" déyish arqiliq uni tunji qétim "Eng chong düshmen" dep atidi.

Prézidént tramp yene 24-awghust küni firansiyediki g-7 döletler bashliqliri yighinida xitay heqqide toxtilip, özining alahide hoquqini ishlitish arqiliq barliq amérika shirketlirini xitaydin chékinip chiqishqa buyruq qilalaydighanliqini éytti. Arqidinla xitayning mu'awin bash ministiri lyu xé bayanat bérip "Xitay soda söhbetlirini jiddiyleshtürüshni xalimaydu, biz mesilini tinch keypiyat ichide hel qilish terepdarimiz," dédi. Netijide prézidént trampmu qaytidin ikki döletning soda söhbetlirige ümidwar qaraydighanliqini ipade qildi.

CNBC Xewerlirining bildürüshiche, 1-séntebir, yeni yekshenbe küni xitay hökümiti bir qisim amérika mehsulatlirigha qoyulghan bajni resmiy ishqa kirishtürgen. Emma u eslide élan qilin'ghan mehsulatlarning aran 3 tin bir qismini teshkil qilidiken. Amérikaning aptomobil we zapchaslirigha qoyulidighan baj bu yil dékabirda ishqa kirishidiken.

Amérika we xitayning soda söhbetliri we uninggha yandash mesililerdiki tirkishishliri hazir dunya küchlük diqqet qiliwatqan bir mesile bolup qaldi. Biz ikki dölet munasiwetliridiki soda munasiwetlirini asas qilghan halda bu sahediki tonulghan tetqiqatchi, 2001-yili élan qilinip zor tesir qozghighan "Xitayda yüz bergüsi yimirilish" namliq kitabning aptori gordon chang ependini ziyaret qilduq we uningdin amérika hökümitining xitaygha qaritiwatqan siyasetliri heqqidiki köz qarashlirini soriduq.

Muxbir: hörmetlik gordon chang ependim, aldi bilen ziyaritimizni qobul qilghanliqingiz üchün rehmet. Sizgimu melum bolghandek, aldinqi hepte amérika-xitay arisidiki soda söhbetliride turaqsiz weziyetning höküm sürgenlikini körduq. Sizche, ikki dölet arisida zadi néme boldi?

Gordon chang: menche, amérika we xitay hökümet emeldarliri arisida bir qatar jiddiy muzakiriler bolghanliqi éniq. Chünki xitay bash ministir yardemchisining sözimu shuningdin dérek béridu. Xitay hökümiti amérikaning qandaq qedem alidighanliqini diqqet bilen közitiwatidu we buningdin ensirewatidu. Bu qétimliq tirkishishtimu xitay birinchi bolup chékindi.

Muxbir: bir qisim közetküchiler xitay hökümitining turup undaq, turup bundaq pozitsiye bildürüsh arqiliq waqitni qesten uzartip, amérikadiki saylamda donald trampning qayta saylinalmasliq éhtimalliqini saqlawatqanliqini, démokratchilar partiyesi namzatliridin biresi utup qalghan teqdirde siyasetning yumshaydighanliqini kütüwatqanliqini perez qiliwatidu? siz buninggha qandaq qaraysiz? sizche saylamda tramp yéngelmey qalghan teqdirde xitaygha qaritiliwatqan siyasetlerde heqiqeten bir yumshash bolushi mumkinmu?

Gordon chang: buninggha bir néme déyish intayin qéyin. Chünki hazir démokratlar partiyesining bezi namzatlirigha qaraydighan bolsaq ularning bezilirining xitay heqqidiki pozitsiyesi intayin yumshaq, emma bezi namzatlarning bayanliri eksiche tramptinmu bek qattiq. Shunga buninggha hazirche bir nerse déyish bekmu tes. Xitay amérika bilen kélishimini tüzmey, heqiqeten waqitni sozuwatqan bolushi mumkin. Shuning bilen bir waqitta bu xitay hökümitining soda mesiliside palech halgha chüshüp qalghanliqining ipadisi bolushi mumkin. Yeni mundaqche éytqanda, xitayning bu mesilini qandaq hel qilish toghruluq konkrét bir pilani, yol xeritisi yoq. Shunga bu hazirqi dawalghushlarni peqetla xitay meqsetlik halda yürgüzüwatqan siyasetlirining emes, belki qararsizliqning netijisi dep qarashqimu bolidu.

Muxbir: sizgimu melum bolghandek, amérika tramp hökümiti xitayni iqtisadiy mesililerdila emes, belki kishilik hoquq mesilisidimu nahayiti qattiq eyiblewatidu. Shuning bilen bir waqitta nurghunlighan dölet mejlisi ezaliri hazir tramp hökümitini xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyuwatqan siyasetliri üchün eyibleshke we xitay emeldarlirini "Magnétiski qanuni" arqiliq jazalashqa chaqiriwatidu. Sizche, prézidént tramp xitay bilen soda kélishimi tüzüshni muhim orun'gha qoyuwatqan bir shara'itta Uyghur élidiki xitay emeldarlirini jazalaydighan "Magnétiskiy qanuni" ni imzalarmu?

Gordon chang: menche, prézidént tramp "Magnétiskiy qanuni" ni imzalighan teqdirde soda kélishimi weyran bolidu, dep qarawatidu. Men buni toghra yol déyelmeymen. Birinchidin, amérika buninggha qarshi choqum bir heriket qollinishi kérek. Ikkinchidin, men yene buni xitay bilen söhbetlishishning usulini bilmigenlik, dep qaraymen. Siz xitaygha yol qoysingiz bolmaydu. Siz awwal heriketni qollinip, ulargha shertni qoyushingiz kérek, shundila ular özlirining bashqa chiqish yoli yoqlighini chüshinidu we sizning shertliringizge könidu. Shunga men prézidént tramp qolida bar nersining hemmisi bilen xitaygha zerbe bérishi, hergizmu yaxshi niyet bilen ümid kütüp olturmasliqi kérek, dep qaraymen.

Muxbir: melum bolghandek, siz we bashqa nurghun közetküchiler dunyaning tertipini saqlash we erkin tijaretni qoghdap qélish üchün amérikaning choqum xitaygha taqabil turushi kéreklikini ilgiri süridu. Sizche, buning yüz bérish éhtimalliqi qanchilik? yawropa ittipaqidiki nurghun döletler hazir xitayning "Bir yol bir belwagh" qurulushidin pul tépishni oylawatqan bir shara'itta ular amérikani qollarmu?

Men aldi bilen "Bir belwagh bir yol" qurulushi hazir kishilerni burunqidek özige jelp qilidu, dep qarimaymen. Andin qalsa men bizning xitay bilen qarshilishishtin bashqa yolimiz yoqluqigha ishinimen. Buninggha seweb boluwatqan biz emes, belki xitay. Gerche héchqandaq bir amérikaliq emeldar xitay bilen tirkishishni xalimisimu, emma xitay bizge ular bilen hemkarliship ötidighan bir purset qoymaywatidu. Shunga bu bizdiki mesile emes, xitaydiki mesile. Menche, biz axiri bérip xitay bilen élishimiz, bizning bashqa tallishimiz yoq.

Yuqirida biz amérikadiki tonulghan xitay ishliri mutexessisi gordon chang bilen ötküzülgen söhbitimizni diqqitinglargha sunduq.

Toluq bet