Gordon chang: "Amérika-xitay munasiwiti emdi üzüldi"

Muxbirimiz nur'iman
2020-06-15
Élxet
Pikir
Share
Print
2001-Yili élan qilinip zor tesir qozghighan "Xitayda yüz bergüsi yimirilish" namliq kitabning aptori gordon chang ependi.
2001-Yili élan qilinip zor tesir qozghighan "Xitayda yüz bergüsi yimirilish" namliq kitabning aptori gordon chang ependi.
wikipedia.org

Xelq'araning xitay hökümitige tutqan pozitsiyisi künséri keskinleshmekte. 2019-Yili yawropa ittipaqi özining soda riqabitide xitayni "Reqib" dep élan qildi.

2020-Yili mayda aqsaray bayanat élan qilip, xitayning riqabet usulini tenqid qildi. Bayanatta: "Béyjingning soda usuli xalq'ara soda prinsiplirigha tehdit," déyilgen.

6-Ayning 5-küni xitaygha qarshi parlaméntlar birliki (IPAC) quruldi. Amérika, en'gliye, awstraliye, yaponiye we kanada qatarliq 12 döletning parlamént ezaliri démokratik döletlerning xitaygha qaratqan siyasitide jiddiy türde islahat élip baridighanliqini jakarlidi.

Mezkur birlikning asasi nishani xelq'ara tertipni qoghdash, kishilik hoquqni qoghdash, soda adilliqini ilgiri sürüsh, bixeterlikni kücheytish we döletlerning pütünlükini qoghdash bolup, bu birlik kéyinki musapiside xitaygha qarshi birlikte heriket élip baridiken.

Bu tereqqiyatlarning hemmisi gherbtiki démokratik döletlerning xitaygha qaratqan siyasitining jiddiy özgiriwatqanliqini körsitip béridu, elwette. Kelgüside bu siyasetlerning qandaq sheklide özgiridighanliqi éniq emes.

Xitay-amérika munasiwetliri tetqiqatchisi, yazghuchi orwél sikil 7-iyun "Xitay télégrammisi" (The Wire China) torida "Munasiwet axirlashti" selewhelik maqale élan qilip, 1970-yilidin bashlan'ghan yérim esirlik xitay-amérika munasiwiti heqqide tepsiliy melumat bergen.

Maqalide amérika bilen xitay otturisidiki munasiwetning barghanséri jiddiylishiwatqan nahayiti nazuk bir xelq'ara mesilige aylan'ghanliqi, korona wirusi tarqilishtin burunla xitay-amérika munasiwitining "Parchilinish" girdabigha bérip bolghanliqi tekitlen'gen.

Orwil ependi "Xitay télégrammisi" torining ziyariti jeryanida amérika-xitay munasiwitining tereqqiyati heqqide toxtilip, mundaq dégen: "Mesile shu yerdiki, xitay bilen démokratiye, kishilik hoquq dégen témilar heqqide söhbetleshkili bolmaydu. Amma wirus apiti, dunya kilimatining özgirishi qatarliq ortaq hel qilishqa tégishlik nurghun mesililer bar. Washin'gtondiki rehberler bu mesililerde keskin bolup, héchbolmisa: 'yürgüzüwatqan barliq siyasetlringni toxtat, hazir pütün dunya xewp ichide turmaqta. Bir-birimizni yaqturishimizning hajiti yoq, lékin bu mesililerni birlikte hel qilishimiz kérek,' dep xitaygha éniq pozitsiye bildürüshi kérek."

Washin'gtondiki xudson instituti xitay istratégiyesi merkizining mudiri maykol pa'ul pilsburi amérika bilen xitay arisidiki "Parchilinish" qa nisbeten orwilgha oxshimaydighan qarashta. U bu heqte mundaq deydu: "Amérika-xitay munasiwitining 'parchillinishi' mesiliside xitayning mes'uliyiti sürüshte qilinishi, xitay özining mes'uliyitini étirap qilip jazasini ötishi kérek. Xitay maliye ministirining ipadisige qarighanda, xitay bu munasiwetning 'parchilinishi' din qorqidu."

U xitayning bu xil "Parchilinish" ni onglash üchün astirtin élip bériwatqan tedbirlirini mesxire qilip, mundaq dédi: "Men ularni yaxshi bilimen, ular wol-sitrttiki baylar, eqil ambiridiki ixtisasliq xadimlar we parlaménttiki erbablar arqiliq bu 'parchilinish' ni 'rémont qilish' qa küchewatidu. Bu emeliyette urush élan qilghanliq. Amérika qararidin hergizmu yanmaydu, bu mesilide amérika küchlük ittipaqdashlirini heriketke keltürdi."

Ilgiri gherbtiki démokratik döletler xitaygha ikki xil pozitsiye tutqan idi, buning biri, gérmaniye bash ministiri an'géla mérkélni merkez qilghan "Prézidént shi jinpingning hakimiyet yürgüzüshtiki mustebitlik usulining qandaq bolushidin qet'iynezer, dawamliq söhbet we hemkarliqni teshebbus qilish" pozitsiyesi؛ yene biri bolsa amérika prézidénti donald tirampning sabiq meslihetchisi stiw bannonni merkez qilghan "Xitay kompartiyesini aghdurush" pozitsiyesi.

Enqerediki Uyghur tetqiqat institutining mudiri, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi xelq'araning xitaygha bu xil siyaset yürgüzüshining sewebi heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Xitay prézidént nikson dewridin bashlap amérika bilen munasiwetni yaxshilap, amérikadin hem tixnologiye hem meblegh kirgüzüshni qolgha keltürüwaldi. Xitay shu yillarda sabiq sowét ittipaqigha qarshi amérika bilen hemkarliq ornatqan boldi. Amérika xitayning erzan emgek küchidin paydilinip iqtisadni ashurushni pilanlighan idi, lékin oylimighan yerdin xitay küchiyip amérikigha tehdit bolidighan orun'gha ötti."

"Söhbet" (The Conversation) gézitining 12-iyun bergen "Xitayni qattiq qolluq bilen 'cheklesh' istratégiyesi ünüm béridu' serlewhelik maqalide amérikaning xitay ayropilanlirining amérikagha uchushini cheklishi, en'gliyening üch milyon xongkongluqning en'gliyede yerlishishige ruxset qilishi qatarliq istratégiyelerni qollan'ghandin kiyin xitayning siyasetliride yumshash körülgenliki bayan qilin'ghan.

Amérikadiki tonulghan xitay ishliri tetqiqatchisi gordon chang amérika-xitay munasiwitining tamamen üzülgenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Amérikaning xitay bilen iqtisadiy sahelerde munasiwiti qoyuqraq, mesilen, wol-sitrt we bezi xelq'araliq programmilarda qoyuq alaqisi bar. Lékin amérikaning donald tramp bashchiliqidiki hökümitide bu jehettiki yéngi yüzlinishni körüwatimiz. Yeni, 'amérika menpe'eti hemmining aldigha qoyuldi. Amérika xitayning menpe'itige paydiliq bolidighan herqandaq bir munasiwetni axirlashturdi." ilgiri amérika xitayni her jehettin 'yölep' xelq'araliq sistémigha kirgüzüsh üchün nahayiti küchigen idi. Emdi buningdin kiyin undaq bolmaydu. Amérikaning menpe'eti her waqit birinchi orunda turidu, bu dégenlik amérika-xitay munasiwiti axirlashti dégenliktur."

Gordon chang amérikaning bundin kéyinki "Xitay istratégiyesi" heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Nöwette weziyet dawalghup turuwatidu. Biz özimizning menpe'etini qoghdishimiz kérek. Bezide kélishim tüzüshke toghra kélidu, lékin buningdin kéyin kélishim 'kélishim tüzüsh' üchünla tüzülmeydu. Buningdin kéyinki kélishimlerde xitayni özining mes'uliyitini ada qildurush telep qilinishi kérek. Sabiq prézidéntlardin bush we obama waqtidikidek, amérika menpe'etini qoghdiyalmaydighan ish emdi qayta yüz bermeydu."

Amérika-xitay munasiwitini közetküchiler: "Xitayni cheklesh üchün démokratik döletler birlishishi kérek, bolmisa xitay 'bölüp' bashqurush siyasiti boyiche gherbtiki döletlernimu bir-biridin 'ayrip' kontrol qilidu," déyishmekte.

Toluq bet