Гордон чаң: «америка-хитай мунасивити әмди үзүлди»

Мухбиримиз нуриман
2020-06-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2001-Йили елан қилинип зор тәсир қозғиған «хитайда йүз бәргүси йимирилиш» намлиқ китабниң аптори гордон чаң әпәнди.
2001-Йили елан қилинип зор тәсир қозғиған «хитайда йүз бәргүси йимирилиш» намлиқ китабниң аптори гордон чаң әпәнди.
wikipedia.org

Хәлқараниң хитай һөкүмитигә тутқан позитсийиси күнсери кәскинләшмәктә. 2019-Йили явропа иттипақи өзиниң сода риқабитидә хитайни «рәқиб» дәп елан қилди.

2020-Йили майда ақсарай баянат елан қилип, хитайниң риқабәт усулини тәнқид қилди. Баянатта: «бейҗиңниң сода усули халқара сода принсиплириға тәһдит,» дейилгән.

6-Айниң 5-күни хитайға қарши парламентлар бирлики (IPAC) қурулди. Америка, әнглийә, австралийә, японийә вә канада қатарлиқ 12 дөләтниң парламент әзалири демократик дөләтләрниң хитайға қаратқан сияситидә җиддий түрдә ислаһат елип баридиғанлиқини җакарлиди.

Мәзкур бирликниң асаси нишани хәлқара тәртипни қоғдаш, кишилик һоқуқни қоғдаш, сода адиллиқини илгири сүрүш, бихәтәрликни күчәйтиш вә дөләтләрниң пүтүнлүкини қоғдаш болуп, бу бирлик кейинки мусаписидә хитайға қарши бирликтә һәрикәт елип баридикән.

Бу тәрәққиятларниң һәммиси ғәрбтики демократик дөләтләрниң хитайға қаратқан сияситиниң җиддий өзгириватқанлиқини көрситип бериду, әлвәттә. Кәлгүсидә бу сиясәтләрниң қандақ шәклидә өзгиридиғанлиқи ениқ әмәс.

Хитай-америка мунасивәтлири тәтқиқатчиси, язғучи орвел сикил 7-июн «хитай телеграммиси» (The Wire China) торида «мунасивәт ахирлашти» сәләвһәлик мақалә елан қилип, 1970-йилидин башланған йерим әсирлик хитай-америка мунасивити һәққидә тәпсилий мәлумат бәргән.

Мақалидә америка билән хитай оттурисидики мунасивәтниң барғансери җиддийлишиватқан наһайити назук бир хәлқара мәсилигә айланғанлиқи, корона вируси тарқилиштин бурунла хитай-америка мунасивитиниң «парчилиниш» гирдабиға берип болғанлиқи тәкитләнгән.

Орвил әпәнди «хитай телеграммиси» ториниң зиярити җәрянида америка-хитай мунасивитиниң тәрәққияти һәққидә тохтилип, мундақ дегән: «мәсилә шу йәрдики, хитай билән демократийә, кишилик һоқуқ дегән темилар һәққидә сөһбәтләшкили болмайду. Амма вирус апити, дуня килиматиниң өзгириши қатарлиқ ортақ һәл қилишқа тегишлик нурғун мәсилиләр бар. Вашингтондики рәһбәрләр бу мәсилиләрдә кәскин болуп, һечболмиса: ‹йүргүзүватқан барлиқ сиясәтлриңни тохтат, һазир пүтүн дуня хәвп ичидә турмақта. Бир-биримизни яқтуришимизниң һаҗити йоқ, лекин бу мәсилиләрни бирликтә һәл қилишимиз керәк,' дәп хитайға ениқ позитсийә билдүрүши керәк.»

Вашингтондики худсон институти хитай истратегийәси мәркизиниң мудири майкол паул пилсбури америка билән хитай арисидики «парчилиниш» қа нисбәтән орвилға охшимайдиған қарашта. У бу һәқтә мундақ дәйду: «америка-хитай мунасивитиниң ‹парчиллиниши' мәсилисидә хитайниң мәсулийити сүрүштә қилиниши, хитай өзиниң мәсулийитини етирап қилип җазасини өтиши керәк. Хитай малийә министириниң ипадисигә қариғанда, хитай бу мунасивәтниң ‹парчилиниши' дин қорқиду.»

У хитайниң бу хил «парчилиниш» ни оңлаш үчүн астиртин елип бериватқан тәдбирлирини мәсхирә қилип, мундақ деди: «мән уларни яхши билимән, улар вол-ситрттики байлар, әқил амбиридики ихтисаслиқ хадимлар вә парламенттики әрбаблар арқилиқ бу ‹парчилиниш' ни ‹ремонт қилиш' қа күчәватиду. Бу әмәлийәттә уруш елан қилғанлиқ. Америка қараридин һәргизму янмайду, бу мәсилидә америка күчлүк иттипақдашлирини һәрикәткә кәлтүрди.»

Илгири ғәрбтики демократик дөләтләр хитайға икки хил позитсийә тутқан иди, буниң бири, германийә баш министири ангела меркелни мәркәз қилған «президент ши җинпиңниң һакимийәт йүргүзүштики мустәбитлик усулиниң қандақ болушидин қәтийнәзәр, давамлиқ сөһбәт вә һәмкарлиқни тәшәббус қилиш» позитсийәси; йәнә бири болса америка президенти доналд тирампниң сабиқ мәслиһәтчиси стив баннонни мәркәз қилған «хитай компартийәсини ағдуруш» позитсийәси.

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институтиниң мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди хәлқараниң хитайға бу хил сиясәт йүргүзүшиниң сәвәби һәққидә тохтилип, мундақ деди: «хитай президент никсон дәвридин башлап америка билән мунасивәтни яхшилап, америкадин һәм тихнологийә һәм мәбләғ киргүзүшни қолға кәлтүрүвалди. Хитай шу йилларда сабиқ совет иттипақиға қарши америка билән һәмкарлиқ орнатқан болди. Америка хитайниң әрзан әмгәк күчидин пайдилинип иқтисадни ашурушни пиланлиған иди, лекин ойлимиған йәрдин хитай күчийип америкиға тәһдит болидиған орунға өтти.»

«Сөһбәт» (The Conversation) гезитиниң 12-июн бәргән «хитайни қаттиқ қоллуқ билән ‹чәкләш' истратегийәси үнүм бериду' сәрләвһәлик мақалидә американиң хитай айропиланлириниң америкаға учушини чәклиши, әнглийәниң үч милйон хоңкоңлуқниң әнглийәдә йәрлишишигә рухсәт қилиши қатарлиқ истратегийәләрни қолланғандин кийин хитайниң сиясәтлиридә юмшаш көрүлгәнлики баян қилинған.

Америкадики тонулған хитай ишлири тәтқиқатчиси гордон чаң америка-хитай мунасивитиниң тамамән үзүлгәнликини тәкитләп, мундақ деди: «американиң хитай билән иқтисадий саһәләрдә мунасивити қоюқрақ, мәсилән, вол-ситрт вә бәзи хәлқаралиқ программиларда қоюқ алақиси бар. Лекин американиң доналд трамп башчилиқидики һөкүмитидә бу җәһәттики йеңи йүзлинишни көрүватимиз. Йәни, ‹америка мәнпәәти һәмминиң алдиға қоюлди. Америка хитайниң мәнпәитигә пайдилиқ болидиған һәрқандақ бир мунасивәтни ахирлаштурди.» Илгири америка хитайни һәр җәһәттин ‹йөләп' хәлқаралиқ системиға киргүзүш үчүн наһайити күчигән иди. Әмди буниңдин кийин ундақ болмайду. Американиң мәнпәәти һәр вақит биринчи орунда туриду, бу дегәнлик америка-хитай мунасивити ахирлашти дегәнликтур.»

Гордон чаң американиң бундин кейинки «хитай истратегийәси» һәққидә тохтилип, мундақ деди: «нөвәттә вәзийәт давалғуп туруватиду. Биз өзимизниң мәнпәәтини қоғдишимиз керәк. Бәзидә келишим түзүшкә тоғра келиду, лекин буниңдин кейин келишим ‹келишим түзүш' үчүнла түзүлмәйду. Буниңдин кейинки келишимләрдә хитайни өзиниң мәсулийитини ада қилдуруш тәләп қилиниши керәк. Сабиқ президентлардин буш вә обама вақтидикидәк, америка мәнпәәтини қоғдиялмайдиған иш әмди қайта йүз бәрмәйду.»

Америка-хитай мунасивитини көзәткүчиләр: «хитайни чәкләш үчүн демократик дөләтләр бирлишиши керәк, болмиса хитай ‹бөлүп' башқуруш сиясити бойичә ғәрбтики дөләтләрниму бир-биридин ‹айрип' контрол қилиду,» дейишмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт