Әркинлик сарийи америкалиқларни хитай технологийә ширкәтлиригә мәбләғ селишта ойлишип иш қилишқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2019-04-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Үрүмчи билән турпанниң арилиқиға селинған «тәрбийәләш лагери» ниң сиртқи көрүнүши. 2018-Йили 4-сентәбир.
Үрүмчи билән турпанниң арилиқиға селинған «тәрбийәләш лагери» ниң сиртқи көрүнүши. 2018-Йили 4-сентәбир.
REUTERS

Әркинлик сарийи америкалиқлар хитай технологийә ширкәтлиригә мәбләғ селишта ойлишип иш қилиши керәк икән. У технологийә ширкәтлиригә салған мәблиғини қайтурувелишқа чақирди.

Хитайниң хәйкаң технологийә ширкити билән дахуа технологийә ширкити униң уйғур районида йиғивелиш лагери қуруп, 2 милйондәк мусулманни қамиши, шуниңдәк бихәтәрлик вә назарәт системиси бәрпа қилип, уйғур җәмийитини омумйүзлүк тәқиб астиға елишида һалқилиқ рол ойнаватқан техника ширкәтлиридур.

Мәлум болушичә, дунядики бихәтәрлик камерасиниң 3 дән бир қисмини тәминләватқан юқириқи икки ширкәт, 2017‏-йили хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном районида тәқибләш әслиһәлирини орнитишиға ярдәм қилип, һөкүмәтниң бир милярд долларлиқ һөддигәрлик тохтамиға еришкән. Бу тохтам уйғур райониниң хотән қатарлиқ җайлиридики мәсчит, мәктәп, йол, мәһәллә вә идарә-җәмийәт, түрмә вә йиғивелиш лагерлириға йүз тонуш камераси орнитиш пиланлирини өз ичигә алған иди. Нөвәттә, бу икки ширкәт кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң җиддий диққәт қилишиға учримақта.

Йеқинда америкидики «коммунизм қурбанлири хатирә фонди җәмийити» ниң иҗраийә директори марион симит «вашингтон почтиси гезити» дә мақалә елан қилип, америкалиқларни хәйкаң вә дахуа технологийә ширкәтлириниң пай чекини сетивалмаслиққа чақирған. Марион симит америкилиқларни агаһландуруп, бу икки ширкәтниң пай чекини сетивелиш уларни «хитай һөкүмити уйғурларға йүргүзүватқан террорлуқниң шерикигә айландуруп қойидиғанлиқи» ни тәкитлигән иди. Мәлум болушичә, нөвәттә, америкидики икки муһим пенсийә фондиниң қолида хәйкаң вә дахуа технологийә ширкәтлириниң пай чеки барлиқ мәлум икән. Һалбуки, «вашингтон почтиси гезити» дики мақалиниң юқириқи пенсийә фондлириға қандақ тәсир көрситидиғанлиқи мәлум әмәс.

Калифорнийә оқутқучилар пенсийә фондиниң билдүрүшичә, улар хәйкаң ширкитиниң пай чекини давамлиқ тутуп турмақта икән. Бу учурни мәзкур фондиниң баянатчиси мишел миседу 23‏-апрел зияритимизни қобул қилғанда ашкарилиди. У, мәзкур фонд вәзийәтни давамлиқ көзитиватқанлиқини билдүрди. Мишел миседу мундақ деди: «биз бу нуқтида, һәммини елан қилишни мувапиқ көрмәймиз. Ширкәткә алақидар бу ишни диққәт билән тәкшүрдуқ. Биз ширкитимизни идарә қиливатқан мудирлар билән көрүшүп, башқуруш вә кишилик һоқуққа мунасивәтлик әндишилиримизни сөзләштуқ, шуниңдәк йәнә бизниң мәблиғимиз дуч келидиған хейимхәтәргә алақидар вәзийәтни илгириләп чүшәнгән болдуқ. Биз вәзийәтни давамлиқ көзитимиз вә бизниң башқурғучилиримиз билән давамлиқ алақидә болуп туримиз.»

Лекин мишел миседу, хәйкаң ширкитиниң пай чекини дәрһал сетиветиш яки давамлиқ тутуп туруш пилани бар-йоқлиғини ашкарилимиди. У, бу һәқтики соаллиримизға: «мән юқирида ейтқан сөзләрниң сиртида һечқандақ ипадә билдүрәлмәймән» дәп көрсәтти. «Ню-йорк оқутқучилар пенсийә фонди» ниң 26 миң хәйкаң пай чекини давамлиқ тутуп туруватқанлиқи яки сетивәткәнлики мәлум әмәс. Мәзкур пенсийә фондиниң аммиви алақә ишлириға мәсул хадими җон кордила 23‏-апрел зияритимизни қобул қилғанда буниңға җаваб беришни рәт қилди. У: «силәр хәйкаңниң пай чекини давамлиқ тутуп туруватамсиләр яки сетивәттиңларму?» дегән соалимизға, «мән буни тәкшүрүп көрүп андин сизгә бир немә дейәләймән. Лекин бизниң позитсийәмиздә индивидуал пай чеки тоғрилиқ сөзлишимизгә болмайду. Болмиса мән буни тәкшүрүп сизгә җаваб берәттим. Биз бу пай чекини өткән йили тутуп турдуқму яки бу йил тутуп турдуқму, бу маңа мәлум әмәс.»

Лекин җон кордела йәнә «ню-йорк оқутқучилар пенсийә фонди» ниң уйғур районидики вәзийәткә даир хәвәрләрни көргәнликини билдүргән болсиму, лекин у «хәйкаң ширкити» ниң мәзкур районда тәқибләш системиси вә йиғивелиш лагерлириниң қурулушиға иштирак қилғанлиқидин хәвири бар-йоқлуқи һәққидики соалимизға җаваб беришни рәт қилди.

Хәйкаң вә дахуа технологийә ширкәтлириниң уйғур районида кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишқа иштирак қилишиниң бәзи америка дөләт мәҗлиси әзалирини вә кишилик һоқуқ тәшкилатлирини биарам қиливатқиниға хели болди. Америка кеңәш палата әзаси марко рубио, хәйкаң вә дахуа ширкәтлириниң хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастурушиға һәмкарлишиватқанлиқини өткән йили оттуриға қоюп, америка ташқи ишлар вә сода министирлиқлирини буниңға диққәт қилишқа үндигән иди.

Америкидики кишилик һоқуқ тәшкилати‏-әркинлик сарийиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси сараһ кукниң илгири сүрүшичә, америкилиқлар хитай технологийә ширкәтлиригә мәбләғ селишта ойлишип иш қилиши керәк икән. У 23‏-апрел зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «мәбләғ салғучилар мәсилисидә, уларға нисбәтән мәбләғ салған карханиниң немә ишлар билән шуғуллинидиғанлиқини билип туруши бәк муһим. Болупму хитай карханилири җүмлидин технологийә карханилири бәк ғәлитә. Чүнки, улар пүтүнләй дегүдәк шинҗаң яки хитайниң башқа районлиридики тәқибләшкә мәлум дәриҗидә иштирак қилип кәлмәктә. Бу җайларда хитайдики хәлқниң кишилик һоқуқиға пүтүнләй хилаплиқ қилинмақта. Шуңа, мән мәбләғ салғучилар пулини бу хил карханиларға салғанда ойлишип иш қилиши, хәлқниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилип пул тепиватқан карханилардин йирақ туруши керәк.»

Униң илгири сүрүшичә, америкидики пенсийә фондиға пул қоюватқанлар пенсийә фондиниң мәбләғни қайси ширкәтләргә селиватқанлиқини назарәт қилип туруши керәк икән. У «әлвәттә кишиләрниң буни қилиши бәк асан. Улар бу фондларға телефон қилип, уларниң малийә мәслиһәтчилиригә ‹бу хәвәрдә хәйкаң вә дахуа ширкәтлириниң шинҗаңдики бигунаһ мусулманларға қиливатқан ишлар йезилипту, мән бизниң фондниң бу ширкәтләрниң пай чекини сетивалмаслиқини тәләп қилимән', десә болиду. Мутләқ көп қисим малийә мәслиһәтчилири херидарларниң бу гепини диққәткә алиду. Мана бу шәхсләр қилалайдиған ишлар.»

«Коммунизм қурбанлири хатирә фонди җәмийити» дики марион симитниң «вашингтон почтиси гезити» дики мақалисидә илгири сүрүшичә, мутләқ көп қисим америкилиқлар хәйкаң, дахуа ширкитидәк карханиларни қоллашни халимисиму, лекин нурғун фондлар хәйкаң вә дахуа ширкәтлириниң пай чекини сетивалғанлиқини өзлириниң херидарлириға ейтмайдикән. Марион симит 18-апрел елан қилинған «хитай ширкәтлириниң пай чеки сизни уйғурларға йүргүзүлүватқан террорлуқниң шерикигә айландуруп қойиду» сәрләвһилик мақалисидә, ню-йорк оқутқучилар пенсийә фондиниң қолида хәйкаң ширкитиниң 26 миң пай чеки, калифорнийә оқутқучилар пенсийә фондиниң қолида 4 милйон 300 миң пай чеки барлиқини билдүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт