Erkin ekrem: amérika-xitay munasiwitide Uyghurlarning roli nahayiti muhim

Muxbirimiz nur'iman
2020-05-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Hajetepe uniwérsitéti oqutquchisi doktor erkin ekrem "Amérika-xitay munasiwiti we Uyghur mesilisi" témidiki yighinda léksiye bermekte. 2015-Yili 9-öktebir, türkiye.
Hajetepe uniwérsitéti oqutquchisi doktor erkin ekrem "Amérika-xitay munasiwiti we Uyghur mesilisi" témidiki yighinda léksiye bermekte. 2015-Yili 9-öktebir, türkiye.
RFA/Arslan

Aqsaray 20-may küni "Amérikaning xitay istratégiyesi" serlewhilik tepsiliy doklat élan qildi. Doklatta 1979-yili xitay bilen diplomatik munasiwet ornitilghandin buyanqi siyasiy, iqtisadi, herbiy we kishilik hoquq ehwali tepsiliy bayan qilin'ghan.

Amérika, 2017-yilliq dölet bixeterlik istratégiyeside töt asasliq nuqtini yolgha qoyghan bolup, mezkur istratégiyeni otturigha qoyushining meqsitimu ashu töt asasiy nuqtini ishqa ashurushni nishan qilghan. Ular töwendikiche: 1. Amérika puqralirini, dölitini we qimmet qarishini qoghdash. 2. Amérikani güllendürüsh 3. Küchlinish arqiliq tinchliqni qoghdash 4. Amérikaning tesirini kücheytish.

Amérikadiki tonulghan xitay ishliri mutexessisi gordon chang ependi amérika-xitay arisidiki munasiwetler téz sür'et bilen chékiniwatqan bir peytte élan qilin'ghan bu istratégiye pilani heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitay bilen bolghan munasiwet barghanséri nacharlishiwatidu, lékin bu yaxshi ish. Chünki emdi xitaygha qarita emeliyetchil bolushqa bashlandi. Burun tesewwur qilghili bolmaydighan, mumkin bolmaydighan ishlar yüz bériwatidu, hetta yüz bérishtin saqlan'ghili bolmaydu".

Doklatta yene 40 yildin buyanqi amérika-xitay munasiwitide xitayning izchil menpe'etdar terep bolup kelgenliki, xitayning meqsiti xata mölcherlen'genliki, xitayning siyasiy, iqtisadiy küchining éshishi, idé'ologiyesining singip kérishi amérikaning tüp menpe'etige, qimmet qarishigha ziyan salidighanliqi qatarliq mezmunlar otturigha qoyulghan.

Doklatta xitayning kishilik hoquq depsendichiliki heqqidiki mezmunlar Uyghurlarning lagérlargha solinishi arqiliq chüshendürülgen. Mezkur doklatning Uyghurlargha élip kélidighan tesiri toghriliq türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi mundaq dédi: "Buningdin kéyin amérika xitay munasiwitide Uyghur mesilisi muhim istratégiyelik mesilisige aylinidu. Döletler otturisidiki istratégiyede barliq kozirlar oynilidu. Undaq bolghanda, Uyghur, tibet, xongkong, mongghul, manju dégendek milletlerning uchrighan kishilik hoquq depsendichilikige munasiwetlik barliq mesililer kötürüp chiqilidu".

Bu heqte gordon chang ependimu erkin ependi bilen oxshash qarashtiken. U mundaq dédi: "Amérika siyaset tüzgüchiliri Uyghur, tibet we bashqa démokratiye izdewatqanlardin özige ittipaqdash izdeydu. Bu, Uyghurlarning xitay mesiliside amérika hökümitining emeliy heriket qollinishi üchün bisim körsiteleydighanliqidin dérek béridu".

Doklatning axirida yene munular qoshumche qélin'ghan: "Amérika qoshma shtatliri amérikaning aliy menpe'etini aldinqi orun'gha qoyidu, doklatta otturigha qoyulghan barliq mesililer hel qilin'ghan asasta xitay hökümiti bilen elwette munasiwetni yaxshilashni xalaydu".

Erkin ekrem ependi amérikaning uzun muddetlik xitaygha qaratqan siyasitining mushu doklat arqiliq resmiy soghuq munasiwetler urushigha kirgenlikidin dérek béridighanliqini éytti. U özining tehlilini otturigha qoyup mundaq dédi: "Eger amérika öz tesirini qoghdap qélish jehette xitayning tosalghusigha uchrisa, amérika buni qattiq qolluq bilen bir terep qilidu".

Erkin ependi yene mushundaq chong siyasiy istratégiyede muhim orunda turuwatqan Uyghurlarning pursetni ching tutushi üchün Uyghur teshkilatlirining téximu zor tirishchanliq körsitishi kéreklikini tekitlidi.

Toluq bet