Elis andérson: Uyghurlarning özimu, medeniyet sen'itimu xorlanmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2019-05-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Nöwette indiyana uniwérsitétida muzika we folklor tetqiqati boyiche doktorluq aspirantliqida oquwatqan elis andérson xanim dutar bilen naxsha orunlimaqta. (Waqti we orni éniq emes)
Nöwette indiyana uniwérsitétida muzika we folklor tetqiqati boyiche doktorluq aspirantliqida oquwatqan elis andérson xanim dutar bilen naxsha orunlimaqta. (Waqti we orni éniq emes)
Social Media

Xitayning Uyghur diyaridin tarqitidighan uchur wasitilirini merkez ürümchining sayahet nuqtisi qilin'ghan döngköwrük xelq'ara chong baziri meydanida, 24-aprél oxshash kiyindürülgen xitaylar bilen Uyghurlar kolléktip Uyghurche usul oynawatqan, sün'iy shekillendürülgen bextlik inaq turmush keypiyati süretlik teshwiqatliri qaplidi. Xitaylar Uyghurche kiyinip Uyghurche usul oynisa, Uyghurlar xitayning klassik kiyimlirini kiyip, yanggér oynawatqanliqidek bu xil körünüshler ikki yildin buyan xitayning chaghini we Uyghurlarning en'eniwi héyt bayram hetta toy murasimliridimu köp uchratqili bolidighan ghelitilik bolup qaldi.

Xitay taratquliridin tarqalghan bu xil körünüshler chet'ellerdiki ijtima'iy taratqulardimu ghulghula qozghimaqta. Pikir-inkaslarda bolghuchilar köpinche, gerche bu xil mejburlan'ghan sün'iy keypiyatni Uyghurlar asanla körüp biliwalsimu, chet'elliklerge, xitayning teshwiqat pilanidikidek "Bular bextlik öm inaq yashawétiptu" dégen tesirni bérermu dégen endishilirini bayan qilmaqta. Bezi közetküchilerning qarishiche, gerche Uyghurche ussul oynawatqan bu kishilerning mejburlan'ghanliqini ispatlash qiyin bolsimu, lékin oxshash kiyim tarqitilishi, oxshash ussul heriketliri buning hökümetning pilanliq orunlashturushi bilen meshiqtin ötken bir sün'iy pa'aliyet ikenlikini körsitidu. Közetküchilerning éytishiche, uning üstige xitay hökümet taratqulirida buning küchep tarqitilishining özi uning bir sün'iy yasap chiqilghan bir meydan teshwiqat ikenlikini éniq ipadileydiken. 

Derweqe, xitayning "Tyanshan tori" qilip özgertilgen tengritagh torining bügünki xewirige qarighanda, ürümchi da'iriliri 1-may emgekchiler bayrimi mezgilide medeniyet, sayahet pa'aliyetlirini qanat yaydurush pilani boyiche, ürümchidiki asasliq sayahet nuqtiliri, xelq chong meydanida milletler ittipaqliqi témisidiki türlük ammiwi sen'et we medeniyet pa'aliyetlirini ötküzidiken. 

Buning bilen teng yene kishilerning diqqitini tartqini, ataqliq naxshichi abdulla abduréhimning melum téléwiziye sen'et pa'aliyitide xitay tilida "Weten yaxshi" namliq Uyghurche muzika kirishtürülgen xitayche naxshini éytip chiqqan körünüshi bolup, bu ehwal ijtima'iy taratqularda munazire peyda qildi.

Bir qanche aylar ilgiri "El söygen naxshichi abdulla abduréhimmu lagérda iken" dégendek ghulghulilar peyda bolghandin kéyin abdullaning sehnide qayta peyda bolushi Uyghurlarni söyündürgen bolsimu, biraq uning bu qétim béshida Uyghur doppisimu yoq, burutliri chüshürülgen bashqiche yochun qiyapette körün'gendin sirt, pütünley xitay tilida xitay hökümitini küylep naxsha éytip chiqishi, uning chet'ellerdiki heweskarlirini, chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliri we shundaqla Uyghurshunas gherb közetküchilirinimu heyran qaldurghan hem oxshimighan mulahizilerge meydan hazirlighan. 

Ilgiri abdulla abduréhim bilen bir sehnide birge oyun qoyghan, hazir kanadada yashawatqan dangliq Uyghur sérk artisi aygül memet xanim, Uyghurlar milyonlap lagérlargha qamalghan, Uyghurlarning mewjutluqimu tehdit astida turuwatqan bir peytte özining, tesir küchige ige özgiche yangraq awazi, wayigha yetken orundash mahariti we talanti bilen Uyghur xelqning qelb töridin orun alghan dangliq naxshichi abdulla abduréhimning xitayche naxsha éytip chiqqanliqini qobul qilalmighan bolsimu, lékin uni mejburlan'ghan bolushi mumkin dep oylaydighanliqini bayan qilidu.

Dolan meshreplirining quchiqi bolghan qeshqer maralbéshi nahiyiside tughulup ösken, xuruchidin sen'etke ishtiyaqi bar xelqning perzenti abdulla abduréhim 1990-yillardin bashlap közge körün'gen talantliq Uyghur sen'etkarigha aylan'ghan idi. Uning orundighan "Kéchelmeymen séningdin weten", "Ayrilish", "Séghinish küyliri" qatarliq naxshiliri, muqamliri tamashibinlargha zor éstétik zoq bérip kelgen idi.

Özidek Uyghur muqami we naxsha muzikisini ögen'güchi bir amérikiliqqa nisbeten büyük ustaz sanilidighan abdulla abduréhimning sehnide xitayche qizil naxsha orundawatqanliqini tordin körüp, chöchüp ketkenlikini bildürgen, indi'ana uniwérsitétining doktor aspiranti, Uyghur naxsha muzika tetqiqatchisi elis andérson xanim, "Kespiy talanti we ijtima'iy tesirimu intayin küchlük bolghan abdullaningmu xitayche qizil naxsha éytqanliqining özidin Uyghur sen'etkarlirila emes, Uyghur medeniyet sen'itiningmu éghir xorliniwatqanliqini körüwélish tes emes" deydu. 

Elis xanim özining 2017-we 2018-yilliridimu Uyghur élige barghinida xitayning rayonda dawam qiliwatqan siyasiy basturushliri seweblik sen'et saheside buruqtum bir haletning dawamlishiwatqanliqini körgenliki, bu peqetla sen'et sahesidila emes belki naxsha-ussulgha, medeniy hayatqa xushtar xelq bolghan Uyghur jem'iyitidiki omumiy keypiyatqimu tesir körsetkenliki hem sen'et keypiyatining intayin töwen ikenlikige shahit bolghanliqini bayan qildi. U yene xitayning nöwette sün'iy medeniyet-sen'et pa'aliyetlirini küchep teshwiq qilishi, Uyghur diyaridiki éniq gewdiliniwatqan bu xil jimjitliq yeni buruqtum bir keypiyatni yépishqa urunushi, hökümetning Uyghurlarning hazirqi weziyitini dunyagha bashqiche teshwiq qilishning bir usuli dégendek pikirlerni otturigha qoydi.

Elis andérson xanim: "Sen'etkarning özining tilidin bashqa tillarda naxsha éytishi normal bir halet bolsimu, lékin xitayning abdulla abduréhimdek xelq söygen naxshichini öziningmu étirap qiliwatqanliqini ipadilep, dunyagha Uyghur medeniyet-sen'itige tutuwatqan siyasitini eksiche teshwiq qilip, biz Uyghur medeniyet sen'itini qutquzuwatimiz dégendek körsitishke urunuwatidu", deydu.

Elis xanim Uyghur diyarida medeniyet-sen'et saheside dawam qiliwatqan bu xil sün'iy binormal hadisilerge qarap, xitayning Uyghur naxsha muzika medeniyet-sen'et miraslirigha warisliq qilghuchi izbasarlarni terbiyeleshni üzüp qoyushi mumkinlikini tekitlidi we buning üchün "Chet'eldiki Uyghurlar öz medeniyet-sen'itini qutquzup qélishqa küch chiqirishi zörür" deydu.

Toluq bet