Әлис андерсон: уйғурларниң өзиму, мәдәнийәт сәнитиму хорланмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-05-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Нөвәттә индияна университетида музика вә фолклор тәтқиқати бойичә докторлуқ аспирантлиқида оқуватқан әлис андерсон ханим дутар билән нахша орунлимақта. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Нөвәттә индияна университетида музика вә фолклор тәтқиқати бойичә докторлуқ аспирантлиқида оқуватқан әлис андерсон ханим дутар билән нахша орунлимақта. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Social Media

Хитайниң уйғур дияридин тарқитидиған учур васитилирини мәркәз үрүмчиниң саяһәт нуқтиси қилинған дөңкөврүк хәлқара чоң базири мәйданида, 24-апрел охшаш кийиндүрүлгән хитайлар билән уйғурлар коллектип уйғурчә усул ойнаватқан, сүний шәкилләндүрүлгән бәхтлик инақ турмуш кәйпияти сүрәтлик тәшвиқатлири қаплиди. Хитайлар уйғурчә кийинип уйғурчә усул ойниса, уйғурлар хитайниң классик кийимлирини кийип, яңгер ойнаватқанлиқидәк бу хил көрүнүшләр икки йилдин буян хитайниң чағини вә уйғурларниң әнәниви һейт байрам һәтта той мурасимлиридиму көп учратқили болидиған ғәлитилик болуп қалди.

Хитай таратқулиридин тарқалған бу хил көрүнүшләр чәтәлләрдики иҗтимаий таратқулардиму ғулғула қозғимақта. Пикир-инкасларда болғучилар көпинчә, гәрчә бу хил мәҗбурланған сүний кәйпиятни уйғурлар асанла көрүп биливалсиму, чәтәлликләргә, хитайниң тәшвиқат пиланидикидәк «булар бәхтлик өм инақ яшаветипту» дегән тәсирни берәрму дегән әндишилирини баян қилмақта. Бәзи көзәткүчиләрниң қаришичә, гәрчә уйғурчә уссул ойнаватқан бу кишиләрниң мәҗбурланғанлиқини испатлаш қийин болсиму, лекин охшаш кийим тарқитилиши, охшаш уссул һәрикәтлири буниң һөкүмәтниң пиланлиқ орунлаштуруши билән мәшиқтин өткән бир сүний паалийәт икәнликини көрситиду. Көзәткүчиләрниң ейтишичә, униң үстигә хитай һөкүмәт таратқулирида буниң күчәп тарқитилишиниң өзи униң бир сүний ясап чиқилған бир мәйдан тәшвиқат икәнликини ениқ ипадиләйдикән. 

Дәрвәқә, хитайниң «тяншан тори» қилип өзгәртилгән тәңритағ ториниң бүгүнки хәвиригә қариғанда, үрүмчи даирилири 1-май әмгәкчиләр байрими мәзгилидә мәдәнийәт, саяһәт паалийәтлирини қанат яйдуруш пилани бойичә, үрүмчидики асаслиқ саяһәт нуқтилири, хәлқ чоң мәйданида милләтләр иттипақлиқи темисидики түрлүк аммиви сәнәт вә мәдәнийәт паалийәтлирини өткүзидикән. 

Буниң билән тәң йәнә кишиләрниң диққитини тартқини, атақлиқ нахшичи абдулла абдуреһимниң мәлум телевизийә сәнәт паалийитидә хитай тилида «вәтән яхши» намлиқ уйғурчә музика кириштүрүлгән хитайчә нахшини ейтип чиққан көрүнүши болуп, бу әһвал иҗтимаий таратқуларда муназирә пәйда қилди.

Бир қанчә айлар илгири «әл сөйгән нахшичи абдулла абдуреһимму лагерда икән» дегәндәк ғулғулилар пәйда болғандин кейин абдулланиң сәһнидә қайта пәйда болуши уйғурларни сөйүндүргән болсиму, бирақ униң бу қетим бешида уйғур допписиму йоқ, бурутлири чүшүрүлгән башқичә йочун қияпәттә көрүнгәндин сирт, пүтүнләй хитай тилида хитай һөкүмитини күйләп нахша ейтип чиқиши, униң чәтәлләрдики һәвәскарлирини, чәтәлләрдики уйғур зиялийлири вә шундақла уйғуршунас ғәрб көзәткүчилириниму һәйран қалдурған һәм охшимиған мулаһизиләргә мәйдан һазирлиған. 

Илгири абдулла абдуреһим билән бир сәһнидә биргә оюн қойған, һазир канадада яшаватқан даңлиқ уйғур серк артиси айгүл мәмәт ханим, уйғурлар милйонлап лагерларға қамалған, уйғурларниң мәвҗутлуқиму тәһдит астида туруватқан бир пәйттә өзиниң, тәсир күчигә игә өзгичә яңрақ авази, вайиға йәткән орундаш маһарити вә таланти билән уйғур хәлқниң қәлб төридин орун алған даңлиқ нахшичи абдулла абдуреһимниң хитайчә нахша ейтип чиққанлиқини қобул қилалмиған болсиму, лекин уни мәҗбурланған болуши мумкин дәп ойлайдиғанлиқини баян қилиду.

Долан мәшрәплириниң қучиқи болған қәшқәр маралбеши наһийисидә туғулуп өскән, хуручидин сәнәткә иштияқи бар хәлқниң пәрзәнти абдулла абдуреһим 1990-йиллардин башлап көзгә көрүнгән талантлиқ уйғур сәнәткариға айланған иди. Униң орундиған «кечәлмәймән сениңдин вәтән», «айрилиш», «сеғиниш күйлири» қатарлиқ нахшилири, муқамлири тамашибинларға зор естетик зоқ берип кәлгән иди.

Өзидәк уйғур муқами вә нахша музикисини өгәнгүчи бир америкилиққа нисбәтән бүйүк устаз санилидиған абдулла абдуреһимниң сәһнидә хитайчә қизил нахша орундаватқанлиқини тордин көрүп, чөчүп кәткәнликини билдүргән, индиана университетиниң доктор аспиранти, уйғур нахша музика тәтқиқатчиси әлис андерсон ханим, «кәспий таланти вә иҗтимаий тәсириму интайин күчлүк болған абдулланиңму хитайчә қизил нахша ейтқанлиқиниң өзидин уйғур сәнәткарлирила әмәс, уйғур мәдәнийәт сәнитиниңму еғир хорлиниватқанлиқини көрүвелиш тәс әмәс» дәйду. 

Әлис ханим өзиниң 2017-вә 2018-йиллиридиму уйғур елигә барғинида хитайниң районда давам қиливатқан сиясий бастурушлири сәвәблик сәнәт саһәсидә буруқтум бир һаләтниң давамлишиватқанлиқини көргәнлики, бу пәқәтла сәнәт саһәсидила әмәс бәлки нахша-уссулға, мәдәний һаятқа хуштар хәлқ болған уйғур җәмийитидики омумий кәйпиятқиму тәсир көрсәткәнлики һәм сәнәт кәйпиятиниң интайин төвән икәнликигә шаһит болғанлиқини баян қилди. У йәнә хитайниң нөвәттә сүний мәдәнийәт-сәнәт паалийәтлирини күчәп тәшвиқ қилиши, уйғур дияридики ениқ гәвдилиниватқан бу хил җимҗитлиқ йәни буруқтум бир кәйпиятни йепишқа урунуши, һөкүмәтниң уйғурларниң һазирқи вәзийитини дуняға башқичә тәшвиқ қилишниң бир усули дегәндәк пикирләрни оттуриға қойди.

Әлис андерсон ханим: «сәнәткарниң өзиниң тилидин башқа тилларда нахша ейтиши нормал бир һаләт болсиму, лекин хитайниң абдулла абдуреһимдәк хәлқ сөйгән нахшичини өзиниңму етирап қиливатқанлиқини ипадиләп, дуняға уйғур мәдәнийәт-сәнитигә тутуватқан сияситини әксичә тәшвиқ қилип, биз уйғур мәдәнийәт сәнитини қутқузуватимиз дегәндәк көрситишкә урунуватиду», дәйду.

Әлис ханим уйғур диярида мәдәнийәт-сәнәт саһәсидә давам қиливатқан бу хил сүний бинормал һадисиләргә қарап, хитайниң уйғур нахша музика мәдәнийәт-сәнәт мираслириға варислиқ қилғучи избасарларни тәрбийәләшни үзүп қоюши мумкинликини тәкитлиди вә буниң үчүн «чәтәлдики уйғурлар өз мәдәнийәт-сәнитини қутқузуп қелишқа күч чиқириши зөрүр» дәйду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт