Xarward uniwérsitétini püttürgen adwokatlar birliship ekber eset heqqide muraji'etname yollighan

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-06-23
Élxet
Pikir
Share
Print
"Baghdash tori" ning qurghuchisi, tonulghan yash karxanichi ekber esetning amérikada turushluq hedisi reyhan eset inisini qutuldurush üchün heriket qilmaqta. 2020-Yili 8-iyun.
"Baghdash tori" ning qurghuchisi, tonulghan yash karxanichi ekber esetning amérikada turushluq hedisi reyhan eset inisini qutuldurush üchün heriket qilmaqta. 2020-Yili 8-iyun.
Reyhan Eset teminligen

"Baghdash tori" ning qurghuchisi, tonulghan yash karxanichi ekber esetning 15 yilliq késiwétilgenliki ashkarilan'ghandin kéyin, amérikada turushluq reyhan eset inisi ekberni qutuldurush üchün izchil tiriship kelmekte iken. Reyhan eset xarward uniwérsitétining qanun kespide magistirliqni püttürgen adwokat bolup, yéqinda uning teshebbusi bilen dunyaning her qaysi jayliridiki mektepdashliri, yeni her qaysi ellerdiki adwokatlar birliship, ekber esetni erkinlikke érishtürüsh üchün amérika hökümiti we xitay hökümitige muraji'etname sun'ghan.

Amérika CNN tori 10-iyun élan qilghan "Xarwardta oqughan adwokatlar birliship, Uyghur mektepdishining inisining qoyup bérilishini telep qildi" namliq xewiride bu heqte tepsiliy melumatlar bérilgen. Xewerde bildürülüshiche, 50 nechche dölettin 85 neper adwokat bu imzaliq muraji'etname yollash pa'aliyitige qétilghan bolup, ular ikki parche muraji'etname teyyarlap, birini amérika hökümiti bilen kishilik hoquq organlirigha, yene birini xitay re'isi shi jinping bilen xitayning amérikadiki bash elchisi süy tyenkeyge yollighan.

Amérika hökümitige sunulghan muraji'etnamide: "Biz ekberning shertsiz qoyup bérilishi üchün konkrét heriket qollinip bu muraji'etnamini yéziwatimiz. Biz dunyaning herqaysi jayliridiki adwokatlar we kishilik hoquqni teshebbus qilghuchilar bolush süpitimiz bilen, eset ependining ghayib qiliwétilishidin, uning türmidiki adaletsiz, na'éniq teqdiridin qattiq bi'aram bolmaqtimiz," déyilgen.

Xitay elchixanisigha sunulghan muraji'etnamide bolsa: "Eset ependige oxshash bashqurghuchilardin bolghan bizlermu amérikani ziyaret qilish arqiliq rehberlik sewiyemizni östürüp, dölitimizge, a'ilimizge xatirjem qaytip kelgeniduq, emma eset ependi undaq bolmidi. Biz uning xalighanche tutqun qilinip, mexpiy sotlan'ghinidin, u yerde eqelliy bir adalet tuyghusiningmu yoqluqidin qattiq seskenduq. Biz xitay hökümitidin bu naheqchilikni derhal tüzitip, eset ependini shertsiz qoyuwétishini telep qilimiz. Eset öz a'ilisidikiler we hedisi bilen qayta jem bolushqa yol qoyulushi kérek," déyilgen.

CNN Ning xewirige qarighanda, amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi morgan ortagus, bu mesilini xitay hökümiti bilen biwasite körüshüp hel qilidighan mesilige élip chiqqanliqini bildürgen bolup, buningdin kéyinmu bu mesilini dawamliq sürüshtüridiken. Shughinisi ular ekberning hazirqi ehwali we qeyerde tutup turuluwatqanliqini éniqlashqa amalsiz qalghan.

Reyhan eset bu muraji'etname yollash pa'aliyitini bashlashta xarwardtiki oqutquchi-ustazlirining tesirining zor bolghanliqini tilgha aldi.

Xarward uniwérsitéti qanun instituti kishilik hoquqni teshebbus qilish orginining sabiq re'isi samansa xanim bu muraji'etnamige imza qoyush pa'aliyitige aktip qatnashquchilarning biri bolup, ekberning 15 yilliq késilish délosidin xitaydiki qanunsizliqning neqeder éghirliqini körüp yetken. U ziyaritimizni qobul qilip, mezkur muraji'etning heq-adaletni yaqlashtiki muhim roli üstide toxtilip mundaq dédi:

"Men yéqinliri yoqap ketken we tutup kétilgen a'ililer üchün azablinimen, méning yene yene tutqun qilin'ghan shu ikki milyon insan üchün yürikim aghriydu. Ularning her küni lagérlarda nachar shara'itta yashap, nachar mu'amilige uchraydighinidinla emes, belki naheq solan'ghan shu kishilerni qutuldurush üchün nedin yardem izdishingizni bilelmey qalghan chaghdiki ümidsizliktin azablinisiz. Normal bir insan choqum shundaq hés qilidu. Biz téximu yuqiri qatlamda, xitay hökümiti ötküzgen bu jinayetni ularning yüzige salduq dep oylidim, men bu mesilige bashqa hökümetlerning diqqet qilmighanliqi we bésimning az bolghanliqidin ümidsizlendim. Tutup turuluwatqan kishiler we bashqa ajiz insanlar bu xil kemsitish we rehimsiz siyasetlerning bedilini tölewatidu. Biz xitaydiki siyasiy dellallar we menpe'etke baghlinip bu ishqa köz yumghan dunyaning herqaysi jayliridiki kishilerge bu bedelning éghirliqini éytip qoyushimiz kérek."

Samansa xanimning qarishiche, melum bir shexsning béshigha kelgen zulumni sözlesh, yeni uning tragédiyelik hékayisini bayan qilish, "Milyonlighan kishi zulumgha uchridi" dégendin yaxshi bolidiken. Bu nuqtidin éytqanda, ekber eset üchün adalet telep qilish, Uyghurlar üchün adalet telep qilishning muhim usuli hésablinidiken. U bu heqte toxtilip mundaq dédi:

"Melum bir kishining zulumgha uchrighan hékayisi arqiliq nurghun kishiler uchrighan bu zulumni tonush we chüshinish nahayiti muhim. Eger biz ikki milyon kishi tutqun qilindi dégen, anglap tesewwur qilishmu tes bolghan ishni anglisaq néme qilishimizni bilelmeymiz, emma melum bir kishining béshigha kelgen külpet, bu zulumni tonushimizgha yardem béridu. Reyhan bizge özining béshigha kelgen külpetni sözlep bergen chaghda özümni xuddi kambirij dersxanisida emestek hés qildim, yürikim azablandi. Reyhan bu ishtin xitay hökümitining qara yüz ikenlikini hés qilghan, chünki bu hökümet tutqun qilghan inisi eslide xitayda jem'iyetke töhpe qoshqan, istiqbali parlaq karxanichi iken. Uning bu kechmishi ashundaq adaletsizlikning emeliy pakitidur. Bundaq weqelerning qayta-qayta yüz bérishi we tekrar bayan qilinishi bizning bu zulumni chüshinishimiz we uni ayaghlashturushimizda muhim rol oynaydu. Méningche, Uyghurlarla emes, bu weqeni anglighan barliq insanlar bu zulumgha qarshi bir nerse déyishi kérek. Shunga men xarwardni püttürgen 80 din artuq sawaqdishimgha qétilip, ekberning qoyup bérilishini telep qilish, shundaqla bésim we zorawanliqqa uchrighan Uyghurlar üchün adalet telep qilish muraji'etnamisige imza qoydum. Biz bu heriket arqiliq xitaygha we xitay bilen hemkarliship uningdin menpe'et almaqchi bolghan hökümetlirimizge bésim qilishimiz, dostlirimiz we a'ilimizdikilerge u yerde néme ish boluwatqanliqini bildürüshimiz, eng muhimi, bu zulumgha qarshi emeliy heriket qilishimiz kérek".

Reyhan esetning sawaqdishi hem xizmetdishi bolghan dyogo santana lops bu muraji'etnamige imza qoyghan 80 nechche adwokatning biri bolup, ekber eset tutqun qilin'ghandin kéyin reyhan eset uchrighan rohiy azablarni chongqur hés qilghan hemde bu muraji'etnamini yézishqa qatnashqan. U ziyaritimizni qobul qilip bu heqtiki tesiratini bayan qilip mundaq dédi:

"Men reyhan bilen xarward uniwérsitéti qanun mektipige kelgen waqtidila tonushqan. Uning öz inisi ekberning hayatidin ensirep qanchilik köz yéshi tökkenlikni tesewwur qilalmaymen. Kéyin biz washin'gtondiki adwokatliq ornida bille ishligen chaghda u andin inisining xitayda ghayib qiliwétilgenlikini dep berdi. Men uning qanun saheside muweppeqiyet qazinishqa tirishish bilen bir waqitta inisini qutquzush üchünmu yol méngiwatqanliqigha shahit boldum hemde bu ish ashkarilan'ghiche uninggha yardem qilalmighanliqimdin ökündüm. Emdi bolsimu heq-adaletni teshwiq qilip, xitay hökümitige bésim ishlitishke hesse qoshalidim. Xususen, ötken hepte élan qilin'ghan ikki parche muraji'etnamini yézishqa yardemleshtim. Biz reyhanning ilgiriki xizmetdashliri bilen alaqiliship, ularning qollishigha érishtuq. Men bu xetlerning chong ünüm béridighanliqigha ishinimen, chünki uninggha dunyaning her qaysi jayliridiki 80din artuq xarward adwokatliri imza qoydi, ularning xelq'arada inawiti bar. Ikkinchidin, bu xet ikki dölet rehberlirining, marko robiyo we konsqa oxshash sénatorlarning bu ishqa köngül bölüshige türtke bolidu."

Samansa xanim xarwardni püttürgen dangliq adwokatlar imza qoyghan bu muraji'etnamining aldi bilen ekber eset we shuninggha oxshash naheq qamalghan Uyghurlarni qoyup bérish telep qilish, shundaqla xitay hökümitining adaletsiz hökümet ikenlikini dunyagha jakarlash we dunyani buningdin agah we dana bolushqa chaqirish ikenlikini, bu küreshning buningdin kéyinmu toxtap qalmaydighanliqini bildürüp mundaq dédi:

"Bu muraji'etname sunulghandin kéyin men elwette birinchi bolup ekberning derhal qoyup bérilishini ümid qilimen. Bu herikitimiz uning naheq tutup turuluwatqanliqini, shundaqla adaletsiz tüzüm astidiki karxanilarning ajizliqi we tutqun qilin'ghan barliq Uyghurlar uchrighan zulumni ashkarilap béridu. Shuninggha ishinimenki, bu muraji'etnamide yene xitayning Uyghurlarni qandaq keng-kölemde basturuwatqanliqini eyiblen'gen. En'gliye, gana, méksika, yaponiye we bashqa jaylardin bolup xarwardta qanun oqughan adwokatlar bu muraji'etke imza qoydi, démek bu ish dunyaning her qaysi jayliridiki kishiler köngül bölidighan mesilige aylandi. Men bir amérikaliq bolush süpitim bilen bu muraji'etnamige imza qoyushum nahayiti muhim dep oylidim, chünki ekber amérikani ziyaret qilip qaytqandin kéyin tutulup 15 yil késiwétildi. Siz kesipte muweppeqiyet qazinip, andin amérikani ziyaret qilip buning bedilige 15 yilliq qamaqqa höküm qilinishni, axirqi hésabta buninggha öz kimlikingizning seweb bolghanliqini tesewwur qilip béqing! bu muraji'etname peqet buningdin kéyinmu kéyinmu élip baridighan tirishchanliqimizning bir qismidur. Men xitayning hemme nersini kontrol qilidighan qilmishini we xata yolda méngiwatqanliqini pütün dunyaning éniq körüp yétishini ümid qilimen. Elwette, buning üchün bir muraji'etname kupaye qilmaydu. Emma sükütte turush we inkarchiliqqa baqqanda, bu, mezkur mesilini höjjet-ispat halitige keltürüsh we weziyetni özgertishtiki muhim qedem hésablinidu."

Reyhan eset bu muraji'etnamige imza qoyush pa'aliyitige qatnashqan barliq sawaqdashliri, kesipdashlirining "Heqiqetchi bol" deydighan xarward rohigha asasen bu ishqa qizghinliq bilen qatnashqanliqini, ulardin tolimu pexirlinidighanliqini bildürdi.

Xewerlerdin melum bolushiche, ekber eset 2016-yil 2-ay amérika tashqi ishlar ministirliqining "Xelq'ara ziyaretchilerni terbiyelesh rehberlik programmisi" gha qatniship, qaytip barghandin tutqun qilin'ghan, bu yilning béshida 15 yilliq késiwétilgenliki ashkarilan'ghan. Weziyettin xewerdar kishiler uning amérikani ziyaret qilghanliqi üchün tutqun qilin'ghanliqini ilgiri sürgen bolup, amérika tashqi ishlar ministirliqi bu mesilige jiddiy qarimaqta iken.

Toluq bet