Америка диний әркинлик комитети 2019-йиллиқ доклатни елан қилди

Мухбиримиз әзиз
2019-04-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси җеймис мәкговерн сөз қилмақта. 2019-Йили 29-апрел, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси җеймис мәкговерн сөз қилмақта. 2019-Йили 29-апрел, вашингтон.
RFA/Eziz

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хәлқара диний әркинлик комитети өткән йигирмә йилдин буян дуняниң һәрқайси җайлиридики диний етиқад әркинликигә мунасивәтлик әһвалларни адил вә битәрәп мәйданда баһалап келиватқан болуп, 29-апрел күни елан қилинған 2019-йиллиқ доклатта бу әһвалларниң әң йеңи нәтиҗиси хуласиләнди.

Бу йиллиқ доклатниң муқависиға берилгән төт парчә фото сүрәткә бирдәк уйғурлар һәққидики теминиң таллиниши доклатни көргәнла кишигә уйғурларниң һазирқи әһвали һәққидә җанлиқ мәлумат берәтти. Доклатниң елан қилиниш мурасими үчүн тәйярланған еланларғиму уйғурлар һәққидики сүрәтләр ишлитилгән болуп, буларму сүрәтләрдики көк байрақ көтүрүвалған кишиләрниң топлинишидики сәвәбләр һәққидә қисмән учурларни берәтти.

2019-Йиллиқ доклатни елан қилиш йиғини башланғанда алди билән америка юқири палатасиниң әзаси җо манчин вә америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси җеймис мәкговерн сөз қилди. Улар сөзлиридә нуқтилиқ қилип диний етиқад әркинликиниң инсанларниң әң түп һоқуқлириниң бири икәнликини, буниң аяллар һоқуқи, кишилик һоқуқ вә башқа һәқ-һоқуқларға охшашла муқәддәс икәнликини алаһидә тәкитлиди. Шуниңдәк бу һәқләрни қоғдашниң америка қошма штатлири дуняға кәлгәндин тартип униң бир муһим вәзиписи болуп кәлгәнликини, өткән әсирдә җакарланған «дуня кишилик һоқуқ хитабнамиси» диму һәммила кишиниң диний етиқадни таллаш әркинликиниң барлиқи көрситилгәнликини әслитип өтти.

Мурасимниң кейинки бөликидә мәзкур комитетниң сәккиз нәпәр әзаси охшимиған нуқтилардин диний етиқад әркинликиниң һазирқи дәпсәндә болуш әһвали һәққидә сөз қилди. Болупму мәзкур комитетниң муавин рәиси аррияга кристина ханим сөз қилип, бу йиллиқ доклатниң мәзмунидин қариғанда диний әркинликниң аяқ-асти болуши өткән йилдикидин нәччә һәссә еғирлап кәткәнликини алаһидә тәкитлиди. Шуниңдәк доналд трамп һөкүмитини диний етиқад әркинлики хизмитигә мәсул мәслиһәтчиләрдин бирәрни дөләт бихәтәрлик кеңишигә әзалиққа қобул қилишқа чақирди.

Йиғин җәрянида уйғурларниң һазирқи әһвали диний әркинлик һоқуқлириниң дәпсәндә болушидики мисал қатарида көп қетимлап тилға елинди. Болупму мәзкур комитетниң һәйәт әзалиридин гарй бавур америка-хитай мунасивитидә сода сөһбитиниң тәрәққиятиға әгишип, уйғурларниң диний әркинлик җәһәттә еғир зулумға учраватқанлиқи һәққидә көплигән учурлар оттуриға чиқиватқанлиқини, шуңа бу қетимқи сода сөһбитидә ялғуз содиниңла гепи болмаслиқи лазимлиқини, сөһбәт җәрянида америка тәрәпниң хитай һөкүмитигә бу җәһәттә ташқи дуняға мәлум болуватқан әһвалларни биваситә оттуриға қоюши керәкликини алаһидә тәкитләп өтти.

Бу қетими мурасимда америка хәлқара диний әркинлик комитети тәсис қилған «диний виҗдан мәһбуслири қурулуши» алаһидә тонуштурулди. Буниңда өзлириниң дуня қариши яки диний етиқади сәвәблик қамаққа һөкүм қилинған мәһбусларниң әһвалини йеңиваштин кишиләрниң сәмигә селиш, шу арқилиқ ашу шәхсләр қамалған дөләтләрниң диний әркинлик һәқлирини аяқ-асти қиливатқанлиқини паш қилиш мәқсәт қилинғанлиқи алаһидә көрситилди. Шуниң билән биргә мәзкур комитетниң һәр бир һәйәт әзаси бир яки икки мәһбусқа вакаләтчи болуп уларниң давасини қилидиғанлиқи, шу қатарда комитет рәиси тензин дорҗениң уйғур «диний виҗдан мәһбуси» гүлмирә имин вә тибәтләрниң қамақта дәп гуман қилиниватқан диний даһийси панчен ламаға вакаләтчи болғанлиқи көрситилди.

Бу қетимлиқ мурасимда мәзкур комитет тәйярлиған йиллиқ доклатниң басма нусхиси һәқсиз тарқитилди. Бу йиллиқ доклатта дуня миқясида диний әркинликкә тәһдит пәйда қиливатқан дөләтләр охшимиған үч рәткә айрилған болуп, диний һоқуқларни аяқ-асти қилишта әң әшәддий дәп қаралған хитай, бирма, шималий корейә қатарлиқ он дөләт биринчи рәткә тизилған. Доклатта көрситилишичә, буниңдин 20 йил илгири, йәни 1999-йили америка хәлқара диний әркинлик комитети өзлириниң тунҗи қетимлиқ доклатида хитай, русийә вә суданни диний етиқад әркинликини аяқ-асти қилишта биринчи рәткә тизған. Шу қетимлиқ тунҗи доклатта «уйғурлар барғансери еғирлаватқан диний зиянкәшликкә вә кишилик һоқуқ җәһәттики зулумға учраватиду, уйғурлар ичидә өзлириниң диний етиқади сәвәблик тутқун вә қамаққа һөкүм қилиниватқанлар барғансери ешип меңиватиду» дәп көрситилгән.

Доклатта көрситилишичә, аридин он йил өтүп 2009-йилға кәлгәндә үрүмчи «5-июл вәқәси» йүз берип уйғурларниң диний зиянкәшликкә учраш әһвали техиму еғирлашқан. Шу йилниң йиллиқ доклатиниң муқависиға һаса таянған бир уйғур аялниң мәрданилик билән алға қарап меңип хитай армийәсиниң броневиклирини арқиға қайтишқа мәҗбурлиши тәсвирләнгән фото сүрәтниң ишлитилгәнликила уйғурларниң қандақ қисмәтләргә дуч келиватқанлиқини толиму җанлиқ көрситип беридикән.

Шуниңдин йәнә он йил өтүп 2019-йилға кәлгәндә болса уйғурларниң диний етиқадқа бағлинип милйонлап лагерларға қамилиши, уларниң барлиқ биологийәлик учурлириниң мәҗбурий йосунда топлиниши, милйонлиған аилиләрниң бу сәвәбтин җудалиққа вә ханивәйранлиққа мәһкум болуши, лагерларға қамалғанларниң болса өзлириниң диний етиқадидин вазкечишкә мәҗбурлиниши дегәнләр оттуриға чиққан. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бу қатар зулумлири шунчә юқири чәккә чиққан өткән бирнәччә йилда хәлқара җәмийәт бу һалниң алдини елиштики көплигән пурсәтләрни қолдин берип қойған. Доклатта мушу әһвалларни омумлаштуруп америка һөкүмитини уйғурлар дуч келиватқан диний зиянкәшликни иҗра қилғучи хитай әмәлдарлириға, җүмлидин партийә секретари чен чуәнгоға «йәр шари магнетиски қануни» бойичә җаза қоллинишқа йәнә бир қетим күчлүк дәвәт қилиду.

Йиғин ахирида биз америка хәлқара диний етиқад әркинлики комитетиниң рәиси тензин дорҗини зиярәт қилдуқ. Биз униңдин уйғурлар дуч келиватқан диний зиянкәшликтә хитай һөкүмитиниң ислам динини «роһий кесәллик» дәп җакарлиғанлиқини, униң бу һәқтә қандақ қарашта икәнликини соридуқ. У бу һәқтә сөз қилип, хитай һөкүмитиниң өз алдиға дәвалғанлириниң һечқачан бир хәлқаралиқ өлчәм болалмайдиғанлиқини тәкитлиди. У мундақ деди: «хитай бир коммунистик түзүмдики дөләт. Шундаққу? шу сәвәбтин мундақчә ейтқанда улар һечқандақ бир диний етиқадқа ишәнмәйду. Улар даим өз тәшвиқатлирида диний етиқадни бир түрлүк зәһәр дәп тәсвирләйду, яки сиз баятин тилға алғандәк ислам динини'роһий кесәллик‹дәп чүшәндүриду. Улар мушу арқилиқ барлиқ динларни өз контроллуқида тутушни һәмдә динларниң һәммисини хитайчилаштурушни арзу қиливатиду (әмәлийәттә буни аллиқачан башлап болди). Християн дини, ислам дини яки тибәт буддизми болсун һәммини шундақ қилмақчи. Шундақ болғанлиқи үчүн хитайниң бу хилдики тәшвиқатлири һечқачан дуняви өлчәм болалмайду. Чүнки ислам динини алсақ у дунядики әң асаслиқ динларниң бири. Шуңа һәрқандақ кишиниң бу динға яки өзлири халиған бир етиқадқа әгишиш һәққи болиду.»

Бу йиллиқ доклатта ақ сарайға вә америка дөләт мәҗлисигә бир қатар тәклипләрму йолланған. Америка хәлқара диний әркинлик комитетини америкадики икки партийә һәмкарлишип башқуридиған болуп, адәттә ақ сарай вә дөләт мәҗлисигә диний әркинлик мәсилилири бойичә мәслиһәт вә тәклип беридиған әң нопузлуқ орун һесаблинидикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт