Sayahet sen'iti: xitayning Uyghurlargha qarshi kürishi heqqide söhbet (2)

Muxbirimiz eziz
2019-09-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton döletlik uniwérsitétining léktori, yétiliwatqan Uyghurshunas derén baylér ependi MIT da chaqirilghan Uyghurlar toghrisidiki yighinda sözlimekte. 2019-Yili aprél.
Washin'gton döletlik uniwérsitétining léktori, yétiliwatqan Uyghurshunas derén baylér ependi MIT da chaqirilghan Uyghurlar toghrisidiki yighinda sözlimekte. 2019-Yili aprél.
Social Media

Awstraliyediki "Xoshka xewerliri" radiyosining doktur derrén baylér bilen ötküzgen söhbitide gep tebi'iy rewishte xelq'ara axbaratlardiki bash témilardin boluwatqan lagérlar mesilisi heqqide boldi. Riyasetchi bu xil qebih wasitini qollinish arqiliq bir milletni özgertishtek urunush heqqide söz bolghanda buningdiki esliy muddi'aning néme bolushi mumkinlikini soridi.

Derrén baylér Uyghurlar diyaridiki tor sahesining 2010-yili bir qétim qattiq tertipke sélinip qayta échiwétilishidin kéyin, Uyghurlar arisida torgha chiqquchilarning sani barghanséri éship barghanliqini, ene shu waqitlardin bashlap Uyghurlarning tashqi dunyani közitishi we alaqe baghlishi téximu yükselgenlikini sözlep kélip mundaq dédi:

"Ene shu waqitlardin bashlap Uyghurlar islamning zadi qandaq shey'i ikenlikini chüshinishke, némishqa özliri bilen bashqa musulmanlar otturisida bunche zor perqning peyda bolup qalghanliqi we Uyghurlarning hazirqi halitini özgertishning usulliri heqqide qana'etlinerlik jawab tépishqa tiriship keldi. Derweqe intérnét buningda muhim wasitichi boldi. Men ziyaret qilghan yashlarmu Uyghurlarning hazirqi ehwalidin qet'iy razi emeslikini, buni özgertishning yollirini tépip chiqish lazimliqini bildürgen idi. Buning bilen Uyghurlarning tarixiy eserlerge we islamiy mezmundiki teblighlerge bolghan éhtiyaji éship mangdi. Xitay hökümitining Uyghurlargha pasport bérishni qiyinlashturuwétishi bilen bir qisim Uyghurlar sherqiy jenubiy asiya arqiliq türkiye we bashqa islam döletlirige qéchishqa bashlidi. Shuning bilen birge del mushu waqitlarda kunming poyiz istansisida we béyjingdiki tyen'enmén meydanida ikki qétimliq zorluq küch wasitisi yüz berdi. Mana bu xitay hökümiti üchün nahayiti zor bahane bolup berdi. Bu weqelerde köpligen sirliq hadisiler mewjut, yene kélip birnechche a'ilining yaki shexsning xususiy shekildiki zorluq herikitige bir pütün Uyghur milliti jawabkar emes."

Derrén baylérning bildürüshiche, ene shu yosunda islam dini Uyghurlar diyaridiki zor tutqunning bashlinish nuqtisi bolup qalghan. Emma uning qarishiche, 2003-yilidiki iraq urushi mezgilide ottura sherqte musulmanlarning yüzlep esir élinishi bilen xitay hökümitining Uyghurlarni lagérlargha qamiwélishi, shuningdek 17-esirlerdin bashlap amérikidiki indiyanlarning qirghinchiliqqa yüzlinishi bilen Uyghurlarning nöwette "Medeniyet qirghinchiliqi" we bashqa shekillerdiki qirghinchiliqqa duch kélishi qatarliq tarixiy hadisiler otturisida zor perqler mewjut. Derrén baylér bu toghrisida söz qilip, ottura sherqtiki tutqun qilin'ghan musulmanlarning pütünley qoralliq küchlerdin esirge chüshken kishiler ikenliki, Uyghurlarning bolsa qolida tömürning sunuqimu yoq halette pütkül millet boyiche hujum nishanigha aylan'ghanliqi hemde milyonlap qamaqqa élin'ghanliqini tekitlidi.

"Uyghurlar bu makanning yerlik ahalisi. Bu jehette ular eyni waqittiki indiyanlargha oxshaydu. Emma eyni waqittiki indi'anlar musulman bolghan bolsa hemde amérikining 'térrorluqqa qarshi urush' herikiti jeryanida bu indi'anlar hujum nishani qilin'ghan bolsa bu ikki qowmni sélishtursaq bolatti. Emma Uyghurlarning ehwali undaq emes. Uyghurlar xitaylardin pütünley perqliq tilda sözleydu, ular xitaylargha assimilyatsiye bolushni xalimaydu. Uyghurlar burun qandaq bolsa hazirmu shundaq yashawatidu. Chünki ular bu makan'gha yéqinda köchüp kelgini yoq, eksiche xitaylar ötken nechche on yilda bu makan'gha türkümlep köchüp kelgen. Emma ular köchüp kéle-kelmeyla mustemlikichilik sistémisini ijra qilishqa bashlidi, shundaqla 'islam wehimisi' ni bazargha saldi. Buningda ular tézdinla 'chettin kirgen ejnebiy diniy étiqadni tazilash' nezeriyesini kötürüp chiqti. Chünki xitay hökümitining neziride Uyghurlarning islam étiqadi bilen yughurulup ketken hemmila nersisi xitay döliti üchün tehdit, dep qarilidu. Ularning bu jehettiki islamgha qarshi turush herikitining bir tipik misali ularning erebche 'halal' belgisini yoq qilish, uning ornigha bu sözning xitayche terjime qilin'ghan 'chingjén' dégen nusxisini omumlashturushida ipadilendi."

Söhbetning axirida hazir hemmila kishige melum bolushqa bashlighan lagérlarning omumi xaraktérini qandaq chüshinish lazimliqi heqqide söz boldi. Bolupmu xitay hökümitining bu jaylar heqqidiki teswirliri bilen bu heqtiki uchurlarning ziddiyetlik ehwaligha kelgende derrén baylér lagérlarning deslepki waqitlarda otturigha chiqishidin hazir melum bolghan "Lagérlarning taqilishi" ghiche bolghan ehwallarni omumlashturup mundaq dédi:

"Lagér sistémisi emeliyette 2014-yilila bashlan'ghan. Shu waqitlarda herqaysi nahiyelerde yataq sheklide sélin'ghan, türme sheklide bashqurulidighan bu xil mu'esseselerge diniy sahede közge körün'genler we xelqning qelb töridin orun alghan diniy zatlar toplandi. Bu kishiler asasliqi qayta terbiye élishqa orunlashturuldi. Emma bular héchqandaq qanuniy tertiptin ötken ishlar emestur. 2016-Yiligha kelgende bu xil mu'esseseler hessilep köpeytildi, uninggha ewetilidighanlar diniy zatlardin halqip chet'elge chiqqanlar, pasport alghanlar we bashqa adettiki oqumushluq kishilerge kéngeydi. Men bilidighan kishilerdinla nurghuni mushu lagérlargha élip kétildi yaki iz-déreksiz ghayib boldi. Kéyinche sün'iy hemrah süretliri arqiliq bu kishilerning nege ketkenliki aydinglishishqa bashlidi. Shundaqla bu kishilerning asasliqi xitayche öginishke mejburliniwatqanliqi heqqide uchurlar tarqaldi. 2018-Yiligha kelgende xitay hökümiti qandaqtur bir sewebler bilen xataliship tutqun qilghan bezi qazaqistan puqraliri qazaqistan hökümitining arilishishi bilen lagérlardin chiqti. Bu kishiler tashqi dunyagha chiqqandin kéyin lagérlardiki rohiy we jismaniy qiynaqlarning mudhish shekilliri, insan chidighusiz nachar turmush shara'iti we da'imliq pa'aliyetke aylan'ghan milliy kimlikni inkar qilish herikiti, qisqisi bu jaylarning qandaqtur mektep emeslikini ashkarilidi. Kéyinche bu jaylardiki xitayche öginish, xitay dölitige sadiq bolush, öz 'jinayiti' ni étirap qilish dégendek saheler boyiche 'layaqetlik' bolghanlarning lagérdin chiqqanliqi heqqide uchur otturigha chiqti. Emma heqiqette mushu yosunda 'layaqetlik' bolup 'azad bolghan' 700 mingche kishi lagérdin anche perq qilmaydighan zawutlargha heqsiz emgek küchi bolup yötkeldi. Ular bu jaylarda saqchilarning nazaritide emgek qiliwatidu. Ular bu jaylarda sana'etlishishning obyékti bolup terbiyiliniwatidu. Xitay hökümiti bolsa 'Uyghurlarni purolétariyatchilargha aylanduruwatimiz' dewatidu."

Melum bolushiche, "Lagérlarning taqilishi" heqqidiki xewerler köp qisim kishilerni ishendürelmigen bolsimu, bir qisim kishilerning lagérlardin qoyuwétilgenliki yene bir türküm kishilerge oxshimighan derijide ümid béghishlimaqta iken. Uyghur pa'aliyetchiler bu heqte pikir qilip "Xitayning Uyghurlar üstidiki hökümranliqi mewjutla bolsa Uyghurning boynidin zulum zenjiri ajrimaydu. Bu hal lagérlarning mewjut bolush yaki bolmasliqi bilen munasiwetsiz" dep qarimaqta iken.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet