Қәшқәр конашәһәр наһийәсиниң «қәшқәрни тәминләйдиған» чошқа базисиға айландурулуши немидин дерәк бериду?

Мухбиримиз ирадә
2020-06-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Лондон университетида өткүзүлгән юмилақ үстәл сөһбитидә көзгә көрүнгән мутәхәссисләрдин германийәлик адрян зенз әпәнди лексийә сөзлимәктә. 2018-Йили 2-июл, лондон.
Лондон университетида өткүзүлгән юмилақ үстәл сөһбитидә көзгә көрүнгән мутәхәссисләрдин германийәлик адрян зенз әпәнди лексийә сөзлимәктә. 2018-Йили 2-июл, лондон.
Eziz Isa teminligen

Хитайниң «шинлаң техника хәвәрлири» торида елан қилинған бир хәвәрдин ашкарилинишичә, хитай һөкүмити қәшқәр конашәһәр наһийәсини чошқа базиси қилип қуруп чиқиш һәққидә бир қурулуш түрини йолға қойған. Хитай телеграф ширкити 20 милйон йүән мәбләғ салған бу қурулуш түри бойичә қәшқәр конашәһәр наһийәлик хәлқ һөкүмити билән тйәнкаң чарвичилиқ ширкити келишим имзалиған.

Шинлаң ториниң хәвиридә мунулар баян қилинған: «4-айниң 23-күни конашәһәр наһийәлик хәлқ һөкүмити вә шинҗаң тйәнкаң чарвичилиқ техникисини тәрәққий қилдуруш чәклик ширкити (тйәнкаң һайванат бақмичилиқи) истратегийәлик һәмкарлиқ келишими имзалап, йилиға 40 миң чошқа билән йеңи чошқа фермиси қурушни пиланлиди. Бу түр ишләпчиқириш иқтидариға йәткәндин кейин һәр йили җәмийәтни 40 миң әла сүпәтлик чошқа билән тәминләйду шундақла қәшқәрни чошқа гөши билән тәминләшкә капаләтлик қилиду»

Хитай һөкүмити немә үчүн уйғур миллий мәдәнийитиниң бөшүки болған қәшқәрни чошқа гөши базиси қилип қурмақчи болғанлиқи һәққидә ениқ изаһат бәрмигән. Биз бу һәқтә әһвал игиләп беқиш үчүн қәшқәр конашәһәр наһийәлик һөкүмәткә телефон қилип баққан болсақму бир җавабқа еришәлмидуқ. Чәтәлләрдики уйғур вәзийити тәтқиқатчилири буни уйғурларниң миллий өрп-адәтлиригә, дини етиқадиға қилинған ғәрәзлик һуҗум, дәп тәнқидлимәктә.

Уйғур елидики вәзийәтни тәтқиқ қилип келиватқан тәтқиқатчилардин адриян зенз әпәндиниң қаришичә, бу чошқа гөши базисиниң қәшқәрдики еһтияҗни қамдаш үчүн қурулған болуши қаттиқ диққәт қозғайдикән. У бу һәқтә мундақ дәйду: «әгәр мәқсәт хитай өлкилирини чошқа гөши билән тәминләш болған болса иди, уйғур елидики ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәниниңму тәйяр бақмичилиқ мәйданлири бар. Униң үстигә ишчилириму хитай. Хәвәрдә ениқ қилип бу база қәшқәрдики чошқа гөши еһтияҗини қамдаш үчүн қурулди, дәп йезилған. Диққәт қозғайдиғини, қәшқәрдики хитай нопусида бир қанчә йилдин бери унчә зор өзгириш болғини йоқ, мән қәшқәрдә йилиға 40 миң чошқиниң гөшини йегүдәк хитай йоқ, дәп қараймән. Бу йеңи чошқа фермиси җәнубий шинҗаң бойичә әң чоң база қилип қуруп чиқилидикән. Мән шинҗаңдики биңтуәндә райондики әң чоң чошқа фермиси қурулғанлиқи һәққидә бир қанчә йил илгири тарқитилған бир парчә хәвәрни учраттим. Хәвәрдин қариғанда бу фермида йилда 6000 чошқа беқилиптикән. Бирақ, қәшқәр конашәһәрдики чошқа базисида болса йилиға 40 миң чошқа беқилмақчикән. Бу биңтувәндики рәқәмниң 7 һәссисигә тоғра келиду.»

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт 2019-йилиниң ахирида, йәни 11-айда һөкүмәт әзалириниң кеңәйтилгән йиғинини чақирип, уйғур аптоном районини хитайдики муһим чошқа бақмичилиқ базиси қилип қуруп чиқиш мәсилисини музакирә қилған иди. Шу қетимлиқ йиғинда уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси шөһрәт закир сөз қилип: «районниң бақмичилиқ игиликидики типини өзгәртип, юқири сүпәтлик чошқа бақмичилиқ игиликини раваҗландуруш, чошқа гөши билән тәминләш иқтидариға капаләтлик қилишниң ‹муһим реал әһмийити' барлиқини тәкитлигән иди. юқириқи бу хәвәр дәл хитай һөкүмитиниң лагердики уйғур мусулман тутқунлирини чошқа гөши йейишкә мәҗбурлаватқанлиқи һәм шундақла уйғур дөләт кадирлири билән партийә әзалириниң «һалал» йемәклик йейиши «икки йүзлимчилик» дәп қариливатқанлиқи ашкариланған мәзгилдә оттуриға чиққан иди.

Адриян зензниң қаришичә, бунчә көп чошқа гөши дәл мушу сиясәткә хизмәт қилидикән. У бу һәқтә мундақ дәйду: «болупму 2017-2018-йиллири арисида уйғурларниң чошқа гөши йейишкә мәҗбурланғанлиқи һәққидә нурғун мәлуматлар бар. Болупму лагерлардики уйғурларниң чошқа гөши йейишкә мәҗбурлиниватқанлиқи бир қанчә лагер шаһитлири тәрипидин бирдәк оттуриға қоюлған. Мана буни чиқиш нуқтиси қилип қариғанда, қәшқәр конашәһәрни чошқа базиси қилип қуруп чиқиштин ибарәт бу һәрикәт пәқәт вә пәқәт хитай һөкүмитиниң уйғурларға ‹чошқа гөши йегүрүш арқилиқ уларни радикалсизлаштуруш вә динсизлаштуруш' тин ибарәт сияситигә хизмәт қилиду.»

Адриян зензниң қаришичә, бу уйғурлар үстидин мәҗбурий елип бериливатқан қайта қуруп чиқиш қурулуши болуп, уйғурларни өзгәртишни мәқсәт қилидикән.

Диққәт қозғайдиғини, қәшқәр конашәһәр наһийәсидики санаәт райониға қурулидиған бу чошқа базисиниң қурулуш келишими 4-айниң 23-күни, йәни дәл 2020-йиллиқ рамзан ейиниң 1-күнигә тоғра кәлтүрүлгән. Адриян зенз келишим имзаланған күнниң дәл рамазанниң биринчи күнигә тоғра келишини тасадипийлиқ дәп қаримайдиғанлиқини әскәртиш билән биргә буниң мусулман дуняси үчүн күчлүк чақириқ болуши керәкликини билдүрди. У: «хитайниң бу һәрикити әмәлийәттә мусулман дунясиға қилинған бир һуҗум иди,» деди.

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики диний әркинлик комитетиму хитай һөкүмитиниң бу һәрикитигә наразилиқ билдүрди. Диний әркинлик комитети (USCIRF) ниң комиссари гари бавер радийомизға елхәт арқилиқ қайтурған инкасида хитай компартийәсиниң динға қиливатқан һуҗуминиң пәқәт бир милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулманларни қолға елиш биләнла чәклинип қалмиғанлиқини, уларниң йәнә уйғурларниң әнәниви ислам әқидиси бойичә йемәк-ичмәк адитигиму қарши һәрикәт қиливатқанлиқини тәнқид қилди. У сөзидә «хитай компартийәсиниң мусулман хәлқләрниң идийәси, роһи вә йемәк-ичмәк адитини қайтидин шәкилләндүрүшкә урунуши униң өз һоқуқини еғир дәриҗидә суйиистемал қилғанлиқтур. Биз хәлқара дини әркинлик комитети (USCIRF) хәлқара җәмийәтни, болупму барлиқ һәрқайси динларниң йолбашчилирини бундақ мәҗбурлаш характерлик ассимилиятсийәни әйибләшкә чақиримиз,» деди.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт