Xitay "Shinjangdiki kespiy maharet telim-terbiye xizmiti" namliq aq tashliq kitab élan qilip, lagérlarni aqlidi

Muxbirimiz irade
2019-08-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay hökümiti élan qilghan "Aq tashliq kitab" muxbirlargha tarqitiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 24-iyul, béyjing.
Xitay hökümiti élan qilghan "Aq tashliq kitab" muxbirlargha tarqitiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 24-iyul, béyjing.
AP

Xitay dölet ishliri kabinétining axbarat ishxanisi 8-ayning 16-küni "Shinjangdiki kespiy maharet telim-terbiye xizmiti" namliq bir parche aq tashliq kitab élan qilip, gherb démokratik elliride qattiq tenqidleshke uchrawatqan lagér tüzümini yene bir qétim aqlidi.

Xitay da'iriliri 49 betlik bu doklat arqiliq Uyghur élide qurulghan bu atalmish "Kespiy maharet bilen telim-terbiye xizmiti", yeni "Qayta terbiye lagérliri" yaki "Yighiwélish lagérliri" qurushning nezeriyewi we qanuniy asasqa ige ikenlikini ilgiri sürgen.

Aq tashliq kitabning kirish qismi aldi bilen "Térrorluq" we "Esebiylik" ning insaniyetning ortaq düshmini bolush bilen birge, xelqning menpe'etini qoghdashning her qaysi mes'uliyetchan hökümetler üstidiki muhim wezipe bolup qalghanliqi bilen bashlan'ghan. Uningda yene, térrorluq heriketlirining hujumlirigha uchrighan amérika, en'gliye we firansiye qatarliq döletlerning ismi atilish bilen birge, xitayningmu yuqiridiki döletlerge oxshash térrorluq, radikalliq heriketlirining ziyinigha uchrighanliqi ilgiri sürülgen. Aq tashliq kitabta töwendikiler déyilgen:

"Shinjang xitayning térrorluqqa qarshi turush, esebiylikni tügitish kürishidiki asasiy jeng meydani. Bir mezgil, shinjang térrorizm, diniy esebiylikning ziyinigha chongqur uchridi, xelqning hayatiy bixeterliki éghir tehditke uchridi. Shinjang, hadisidinmu, mahiyettinmu tüzeshte ching turup, zerbe bérish bilen aldini élishni birleshtürüp, qanun boyiche kespiy maharet telim-terbiye merkizini tesis qildi. Kespiy maharet telim-terbiye xizmitini qanat yaydurup, térrorizm, diniy esebiylikning peyda bolush, yamrishi we shara'itini küchep yoqatti".

Xitay hökümiti aq tashliq kitabida Uyghur élide "Telim-terbiye xizmitini qanat yaydurushni weziyetning teqezzasi" dep körsetken we "Térrorluq" we "Esebiylik" ning Uyghur élide uzun tarixqa ige ikenlikini ilgiri sürgen. Uningda "1940-Yillarning axiridin bashlapla bölgünchiler we diniy ashqunlar pantürkizm we pan'islamizm idiyelirini tarqitip, shinjangda 'sherqiy türkistan' deydighan atalmish bir diniy dölet qurmaqchi boldi. Bu küchler junggoni bölüshtin ibaret meqsitige yétish üchün dini radikalliqni terghib qilip, köp qétim térrorluq pa'aliyetliri bilen shughullandi. Yillardin béri diniy esebiylik idiyesi shinjanggha üzlüksiz singip kirip térrorluqni peyda qildi" dégendek mezmunlar orun alghan.

Xitay hökümiti bir mezgil xelq'arada küchlük tenqidlerge yol achqan qayta terbiye lagérlirining mewjutluqini keskin inkar qilghan bolsa, kéyin taktikisini özgertip bundaq orunlarning mewjutluqi emma uning "Méngisi zeherlen'gen" kishiler özlükidin bérip terbiyelinidighan "Yataqliq mektepler" ikenlikini teshwiq qilishni bashlighan. Amérika-Uyghur birleshmisi re'isi élshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümiti teripidin élan qilin'ghan bu aq tashliq kitabmu yuqiridiki urunushlarning biri, iken. Élshat hesen ependi töwendikilerni bayan qildi: "Bu aq tashliq kitabmu xuddi ilgiriki teshwiqatlirigha oxshashla lagérlarni burmilap chüshendürüshni meqset qilghan. Biraq, bu aq tashliq kitab arqiliq xitay hökümiti bundaq atalmish 'telim-terbiye mektepliri' ning keng kölemde mewjut ikenliki we bu mekteplerde kishilerning idiyesini özgertish, méngisini yuyushtin ötküzülüwatqanliqini ispatlap berdi. Chünki uningda tutup turuluwatqan 3 xil kishilerge éniqlima bérilgen".

Derweqe, xitay dölet ishlar kabinéti axbarat ishxanisi aq tashliq kitabida jenubtiki qeshqer, xoten, atush we aqsudin ibaret 4 jayda dini ashqunluq idiyesining tesir waqti bir qeder uzun we da'irisi keng bolghanliqtin, bu orunlarda dini esebiylikni tügitishtek weziyet teqezzasining bashqa jaylardin bek jiddiy bolghanliqini eskertken we bu orunlarda qandaq kishilerning tutup turuluwatqanliqigha izahat bérip: "Nöwette telim-terbiye bériliwatqan kishiler 3 türge ayrilidu, birinchi türdikiler, térrorluq heriketlirige, esebiylik heriketlirige qatnishishqa küshkürtülgen, mejburlan'ghan, qaymuqturulghanlar yaki bundaq heriketlerge qatnishish ehwali yénik bolup, jinayet shekillendürmigen kishiler. Ikkinchi türdikiler, térrorluq herikitige, esebiylik herikitige qatnashqan, ré'al xewp-xetiri bolghan emma téxi ré'al xewp-xeter aqiwiti peyda qilmighan, subyéktip qebihliki chongqur bolmighan, jinayitini tonup, pushayman qilip, öz raziliqi bilen terbiyeleshni qobul qilghan kishiler. Üchinchi türdikiler bolsa, térrorluq herikiti jinayiti, esebiylik jinayiti békitilip jaza höküm qilin'ghan, jaza mudditi toshup qoyup bérilishtin ilgiri bahalash arqiliq yenila jem'iyetke xewp-xetiri bar dep qaralghan we jaza mudditi toshup qoyup bérilgendin kéyin orunlashturulup terbiyelen'gen kishiler" dep sherhligen.

Élshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümitining bu orunlarda "Terbiyeliniwatqanlar" gha bergen izahatimu uning qanunsizliqini körsitip béridiken. Élshat hesen ependi mundaq dédi: "Xitay hökümiti némige asasen, qeyerdin békitilgen ölchemge asasen kishilerge térrorluq we radikalliq bilen yuqumlan'ghan, dep di'agnoz qoyuwatidu? bundaq ölchem qeyerde bar? uning üstige xitay hökümiti jaza mudditi toshup qoyup bérilgen kishilerningmu qayta bahalinip terbiyeliniwatqanliqini éytiptu. Mana mushuning özila uning qanun'gha emel qilmaydighan, qanunsiz hakimiyet ikenlikini körsitip turmaqta"

Élshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümiti aq tashliq kitabida "Telim-terbiye orunliri" ni qanunluq körsitish üchün nurghun melumat, nurghun istatéstikilardin söz achqan turuqluq, Uyghur éli miqyasi boyiche zadi qanche kishining bu "Mekteplerde" terbiye körüwatqanliqi heqqide sanliq melumat bérishtin yenila özini qachurghan. Démek, bumu uning bu teshwiqatining saxtiliqini körsitidiken.

Mezkur aq tashliq kitabta diqqet qozghaydighan yene bir nuqta bolsa xitay hökümiti uningda hedep bu orunlarning xitay asasiy qanuni, térrorluqqa qarshi turush qanuni we jinayi ishlar qanuni qatarliq bir qatar qanunlargha uyghun ikenlikini ilgiri sürüsh bilen birge yene uning b d t teripidin chiqirilghan alaqidar xelq'araliq qanunlarghimu pütünley uyghun ikenlikini köp qétim tekitligen. Shundaqla yene xelq'araliq térrorluqni we radikalliqni yoqitishtiki muhim tejribe, dégen. Aq tashliq kitabta bu heqte "Shinjang telim-terbiye xizmitini qanat yaydurup, körünerlik netije-ünümni qolgha keltürdi, xelq'ara jem'iyetning térrorluqqa qarshi turush, esebiylikni tügitishni qanat yaydurushi üchün paydiliq tejribilerni tépip chiqti. . . Térrorluqqa qarshi turush, esebiylikni tügitish kürishide muhim basquch xaraktérlik ghelibini qolgha keltürdi, shinjangning usuli xelq'ara jem'iyetning chüshinishi we hörmitige érishishke heqliq" déyilgen.

Élshat hesen ependi bolsa xitay hökümitining nöwette özining xeterlik téxnikliri we hakimmutleq tüzümini bashqa döletlergimu éksport qiliwatqanliqini eskertip, eger démokratik eller buninggha jiddiy tedbir qollanmighan teqdirde pütkül dunyaning zor xewpke duchar bolidighanliqini eskertti.

Toluq bet