Мутәхәссиләр: «‹шинҗаңға даир бир қанчә тарихий мәсилә' намлиқ ақ ташлиқ китаб хитайниң аҗиз нуқтисини ашкарилиди»

Мухбиримиз ирадә
2019-07-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Доппа кийгән уйғур яшниң бир гуруппа хитай әскәрлириниң алдида кетип барған көрүнүши. 2009-Йили 12-июл, үрүмчи.
Доппа кийгән уйғур яшниң бир гуруппа хитай әскәрлириниң алдида кетип барған көрүнүши. 2009-Йили 12-июл, үрүмчи.
AP Photo/Eugene Hoshiko

21-Июл күни хитай дөләт ишлири кабинетиниң ахбарат ишханиси тәрипидин елан қилинған «шинҗаңға даир бир қанчә тарихий мәсилә» мавзулуқ ақ ташлиқ китаб көзәткүчиләрниң диққитини қозғиди. Мәзкур ақ ташлиқ китабни хитай һөкүмити хитайниң ичи-сиртиға қаратқан барлиқ таратқулирини ишқа селип, кәң түрдә тәшвиқ қилди.

«Шинҗаңға даир бир қанчә тарихий мәсилә» мавзусида елан қилинған бу ақ ташлиқ китаб- «шинҗаң җуңго земининиң айрилмас бир қисми», «шинҗаң әзәлдин ‹шәрқий түркистан' дейилгән әмәс», «шинҗаңдики милләтләр җуңхуа миллитиниң тәркиби қисми», «уйғурлар узақ мәзгиллик көчүш, юғурулуш нәтиҗисидә шәкилләнгән», «шинҗаңдики милләтләрниң мәдәнийити җуңхуа мәдәнийитиниң тәркиби қисми», «шинҗаң әзәлдин көп хил динлар тәң мәвҗут болуп кәлгән район», «ислам дини уйғурлар әлмисақтин тартип етиқад қилип кәлгән бирдин-бир дин әмәс» қатарлиқ 7 бөлүмдин тәркиб тапқан.

Ақ ташлиқ китабниң кириш қисмида төвәндикиләр баян қилинған:

«Җуңго бирликкә кәлгән көп милләтлик дөләт, шинҗаңдики милләтләр җуңхуа миллити аилисиниң қан-қериндаш әзалири. . . Һалбуки, бир мәзгилдин буян, чегра ичи-сиртидики дүшмән күчләр, болупму миллий бөлгүнчи, диний әсәбий, зораван-террорчи күчләр җуңгони бөлүветиш, парчилаш мәқситигә йетиш үчүн тарихни қәстән бурмилап, һәқ-наһәқни астин-үстүн қиливәтти. . . . Шинҗаңни бимәнилик билән ‹шәрқий түркистан' дәп атап, шинҗаң мустәқиллиқини тәрғиб қилди. . .»

Хитай һөкүмити юқириқи бу 6800 хәтлик ақ ташлиқ китабида уйғур елиниң хитайниң әзәлдин айрилмас бир қисми икәнликини тәкитләш биләнла қалмай, уйғурларниң түркий милләт әмәслики, «шәрқий түркистан» дегән бир уқумниң йоқлуқини, ислам дининиң уйғурларға мәҗбурий теңилған бир дин икәнликини илгири сүргән.

Униңда мунулар дейилгән: «шинҗаң әзәлдин қандақтур ‹шәрқий түркистан' дәп аталған әмәс; уйғурлар узақ мәзгиллик көчүш, юғурулуш нәтиҗисидә шәкилләнгән, җуңхуа миллитиниң тәркибий қисми; ислам дини уйғур миллити әлмисақтин тартип етиқад қилип кәлгән дин әмәс һәм улар етиқад қилған бирдин-бир динму әмәс. . .»

Хитай һөкүмитиниң мәзкур ақ ташлиқ китаб арқилиқ очуқ-ашкара һалда уйғурларниң миллий кимликини, тарихини вә уларниң земин мәсилисини рәт қилиши, уни муназиригә қоюши чәтәлләрдики көзәткүчиләрниң күчлүк диққитини қозғиди. Америка җорҗи вашингтон университетиниң профессори, уйғуршунас, доктор шан робертс бу һәқтики зияритимизни қобул қилди. У сөзидә хитай һөкүмитиниң уйғурларниң бу земинда һәқ-һоқуқ тәләп қилишиға сәвәб болидиған амилларни рәт қилмақчи болуватқанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: «хитай һөкүмити уйғурларниң бу земинниң һоқуқини тәләп қилишиға асас болидиған, йәни уйғурларниң ‹өз тәқдирини өзи бәлгиләш' тин ибарәт һоқуқиға игә болушиға асас болидиған һәрқандақ бир уқумни рәт қилмақчи болуватиду. Хитай һөкүмити бир қанчә ай аввал елан қилған террорлуққа қарши туруш һәққидики ақ ташлиқ китабниң зор бир қисим мәзмуниму әсли мушу тарихи мәсилиләрни асас қилған. Мениң қаришимчә, һазирқидәк бир шараитта хитай илгири сүрүватқан бу ‹тарихий мәсилиләр' пут тирәп туралмайду. Йәрлик хәлқләр дегән уқумға қандақ изаһат берилишидин қәтийнәзәр, уйғурлар шу земинниң йәрлик хәлқлири дәп етирап қилиниши керәк. Чүнки бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң ‹йәрлик хәлқләр' уқумиға бәргән изаһати бойичә йәрлик хәлқ болуш үчүн мәлум бир земинниң тунҗи йәрләшкүчилири болуш шәрт әмәс. Һалбуки, шу земин мәлум ташқи күч тәрипидин бесивелиништин бурун вә бесивелинғандин һазирғичә болған арилиқта у земиндики әң асаслиқ йәрләшкүчи болуши керәк. Әгәр хитай һөкүмити районни бойсундуруш нәтиҗисидә уни бүгүнки ‹шинҗаң уйғур аптоном райони' қилғанлиқини рәт қилимән дәйдикән, у һалда улар бәкму аҗиз орунға чүшүп қалиду.»

Америкадики тонулған хитай зиялийси, «бейҗиң баһари» журнилиниң муһәррири ху пиң әпәнди бу һәқтә тохтилип: «хитай һөкүмити уйғурларниң түркий милләт әмәсликини рәт қилишидики асасий сәвәб улар бу арқилиқ уйғурлар яшаватқан бу земинниң әзәлдин хитайға тәвә земин икәнликини илгири сүрмәкчи. Әмма у пәқәтла пут тирәп туралмайду. Хитай һөкүмити өзи бу йәрни ‹шинҗаң' дәп аташ арқилиқ аллиқачан у йәрниң йеңи бир чегра икәнликини җакарлап болған.»

Хитай һөкүмитиниң ақ ташлиқ китабта уйғурларниң түркий милләт әмәсликини илгири сүрүп, уларниң түрк дунясиниң бир парчиси икәнликини қайта-қайта рәт қилиши тарихшунасларниң диққитини қозғиған йәнә бир муһим нуқта иди. Мәсилән, улар ақ ташлиқ китабта төвәндикиләрни баян қилған: «тарихта уйғурларниң әҗдадлири түркләрниң қул қилишиға учриған болуп, бу иккиси қул қилиниш вә қул қилиш мунасивитидә болған. Уйғурлар түркләрниң әвлади әмәс. Йеқинқи замандин буян, бир қисим ‹пантүркизм' чи унсурлар түркий тилларни қоллинидиған милләтләрниң һәммисини ‹түркләр' дәвалди, уларниң нийити башқа. . .»

Истанбул университети, түрк тәтқиқат институтиниң оқутқучиси, доктор өмәр қул әпәнди бу һәқтики көз қарашлирини биз билән ортақлашти. У хитай һөкүмитиниң аллиқачан испатлинип болунған бир тарихий пакитни инкар қиливатқанлиқини билдүрди: «мәнчә, бу азрақ илим әхлақи болған кишиләр дәйдиған сөз әмәс. Тарихий һәқиқәтләр аллиқачан уйғурларниң түрк қовмлириға тәвә икәнликини, улар оттуриға чиққан тарих вә орунларни ениқ шәрһләп бәргән. Пәқәт түрк тарихчилар вә чәтәллик тарихчилар язған китаблардила әмәс, хитай тарихчилар язған китаблардиму шундақ шәрһләнгән. Уйғур миллий һәрикитиниң алдинқи әвлад рәһбири һәм атақлиқ тарихчи муһәммәдимин буғра әйни йилларда уйғурларниң келип чиқиши вә уларниң түрк болғанлиқ тарихи һәққидә мақалә язған. Бу мақалә 1948-йили ‹алтай нәшрияти' да нәшр қилинған. У йәнә 1944-йили хитайниң рәсмий гезитидә уйғурларниң түрк болғанлиқи һәққидә үч парчә муһим мақалә елан қилған. Мән буни хитай һөкүмитиниң тарихни өзиниң арзусиға маслаштуруш һәрикәтлириниң бири дәп қараймән.»

Америка вашингтон университетиниң профессори шан робертис әпәндиму тарихий пакитни бурмилашқа урунушниң әхмиқанилик болидиғанлиқини ипадә қилди:

«Хитай һөкүмитиниң немә үчүн уйғурларниң түрк дуняси билән болған мунасивитигә қарши турушқа шунчә күчигәнлики кишиниң диққитини қозғимай қалмайду. Бүгүнкидәк DNA техникиси мәвҗут шараитта мәлум бир милләтниң тәркиби қисимлирини өз алдиға, халиғанчә шәрһиләш толиму әхмиқанилик. Хитай һөкүмити уйғурларниң ‹өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқи' тәләп қилишиниң алдини елиш үчүн илгири сүрүватқан бу идийәләр әмәлийәттә униң бу җәһәттики аҗизлиқини, йәни хитайниң мана бу тарихи мәсилә җәһәттә өзини қанчилик аҗиз һес қиливатқанлиқини көрситип бериду, дәп қараймән.»

Америкадики нопузлуқ тәтқиқат органлиридин болған «като институти» ниң тәтқиқатчиси мустафа ақйол әпәнди хитай һөкүмитиниң юқириқидәк ревизионист пикирлириниң пәқәтла униң уйғурларни ассимилятсийә қилип йоқитиштин ибарәт сиясий муддиасини чиқиш қилғанлиқини ипадилиди. Мустафа ақйол әпәнди елхәт арқилиқ бизгә қилған сөзидә «дәл мушу сәвәблик һечқандақ бир һакимийәтниң тарихни өзгәртип йезиш һоқуқи болмаслиқи керәк, у пәқәт мустәқил тарихчилар вә әлвәттә тарихни талаш-тартиш қилиниватқан шу кишиләрниң өзигә мәнсуп болған бир иш. Уйғурлар өзиниң кимликини бейҗиңда олтурған әмәлдарлардин вә һөкүмәт тәшвиқатчилиридин бәкрәк обдан билиду,» дегәнләрни ипадилиди.

Мустафа ақйол әпәнди йәнә хитай һөкүмитиниң бундақ усуллар билән уйғурларни мәҗбурий ассимилятсийә қилиш нийитиниң ишқа ашмайдиғанлиқини тонуп йетиши керәкликини, чүнки бундақ һәрикәтләрниң уйғурлардики бөлүнүп чиқиш арзусини йәниму күчләндүридиғанлиқини ипадә қилди. У: «хитай һөкүмити уйғурларниң һоқуқлириға, уларниң кимлики вә диниға һөрмәт қилип, уларға һәқиқий пуқралиқ муамилиси қилғандила, андин ‹бөлгүнчилик' ғемидин қутулалайду» дәп көрсәтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт