Tutash chékitler: Uyghurlar diyaridiki mejburiy emgek tori (1)

Muxbirimiz eziz
2019-12-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton shehiridiki "Istratégiye we xelq'ara munasiwet merkizi" ning tetqiqatchisi, qanun penliri doktori émiy lér (Amy K. Lehr) Xanim Uyghur mesilisi toghrisida doklat bermekte.
Washin'gton shehiridiki "Istratégiye we xelq'ara munasiwet merkizi" ning tetqiqatchisi, qanun penliri doktori émiy lér (Amy K. Lehr) Xanim Uyghur mesilisi toghrisida doklat bermekte.
RFA/Eziz

Uyghurlar diyaridiki lagérlar mesilisi xelq'aragha teltöküs ashkara bolghandin kéyin, bu lagérlargha qamalghan mehbuslarning kéyinki teqdiri qaysi yönilishke qarap mangidighanliqi heqqide türlük pikirler otturigha chiqishqa bashlidi. Bularning ichide birqeder gewdilik boluwatqini lagér mehbuslirining her xil namlarda tesis qilin'ghan zawut-fabrikilarda "Qullar emgiki" sheklide ishleshke mejbur bolushi hemde bularni xitay hökümitining Uyghurlargha qiliwatqan bir türlük "Étibar siyasiti" qatarida chüshendürüshi boldi.

Bu mesililer boyiche mexsus izden'gen kishilerning biri qatarida washin'gton shehiridiki "Istratégiye we xelq'ara munasiwet merkizi" ning tetqiqatchisi, qanun penliri doktori emiy lér (Amy .K.Lehr) Ni körsitish mumkin. U yéqinda xizmetdishi éfsimiya mariyaning yardemlishishi bilen teyyarlap chiqqan "Shinjangdiki tutash chékitler: mejburiy emgek, mejburiy assimilyatsiye we gherb bazirining teminat zenjirliri" namliq doklatta mexsus Uyghurlar diyaridiki mejburiy emgekning xaraktéri, hazirqi ehwali we buninggha munasiwetlik bir qatar mesililerni muhakime qildi.

Emiyning bu heqtiki bayanliri deslep 2019-yili öktebirde amérika dölet mejliside échilghan guwahliq bérish yighinida otturigha qoyulghan idi. U shu qétimda nuqtiliq qilip pütünley saqchi dölitige aylinip bolghan Uyghurlar diyarida hazir milyonlighan kishining qanunsiz halda lagérgha qamap qoyulghanliqini, emdilikte bolsa bu tutqunlarning mejburiy emgekke séliniwatqanliqi heqqide köpligen ispatlarning otturigha chiqiwatqanliqini sözlep kélip "Bu jaydiki mejburiy emgek pütünley xorlash asasida dawam qilmaqta. Chünki buningda asasen iqtisadiy payda bash nishan qilinidu. Emma Uyghur tutqunlarning mejburiy emgekke sélinishida xitay hökümiti merkezleshtürüp qomandanliq qilish rolini oynawatidu, ular mushu arqiliq iqtisadiy menpe'ettin köre Uyghurlarni özlirige xas medeniyet we til muhitidin ayriwétishni közligen" dep körsetken idi.

Emiy lérning qarishiche, xitay hökümitining bu xildiki milyonlighan Uyghur tutqunni mejburiy emgek obyéktigha aylanduruwélish qilmishi 2-dunya urushidin buyan zadila körülüp baqmighan hadise iken. Téximu muhimi, hazir bu xildiki "Mejburiy emgek" xitay hökümitining Uyghurlarni "Qayta terbiyelep chiqish" urunushining ayrilmas bir terkibi qismigha aylanmaqta iken. U bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda bu xildiki zor kölemlik tutqun bilen mejburiy emgekning zich munasiwiti barliqini alahide tekitlidi.

"Shinjangda tutqun qilin'ghan bezi kishilerning mejburiy emgekke séliniwatqanliqi köp xil uchur menbeliridin melum boluwatidu. Mesilen, biz ilgiri tutqun qilin'ghan hemde mejburiy emgekke sélin'ghan sabiq mehbuslarni ziyaret qilduq. Buning bezisi ular tutqundiki waqitta körülgen bolsa yene beziliri mejburiy emgekke razi bolush bedilige tutqunluqtin yötkelgen. Bu kishilerge öz nöwitide yaxshi ishlimise yene lagérgha qaytip kétidighanliqi alahide uqturulghan. Bu bizning mejburiy emgek heqqidiki uchurlardin xewerdar bolushimizdiki bir muhim menbe. Yene biri, xitay hökümitining özliri tarqatqan bezi höjjetliri we zawutlar chiqarghan uqturushlar bolup, bularda hökümet 'kespiy terbiyelesh' tiki kishilerni xizmet orunlirigha yötkesh heqqide türlük muzakirilerde bolghan. Mushu hadisilerdin tutqundiki kishilerning bu xil zawutlarda ishleshni özliri xalap tallimighanliqi mana men, depla ashkara bolidu."

Halbuki emiyning qarishiche, Uyghurlar diyaridiki uchurgha bolghan kontrolluqning mislisiz derijide küchiyishi bu heqte téximu tepsiliy bolghan birinchi qol melumatlarni igileshke zor derijide tosqunluq qilmaqta iken. Emma xitay hökümiti chiqarghan bezi yazma uqturushlardin bu heqtiki qismen ehwallarni yenila mölcherlesh mumkin iken.

"Bu xildiki mejburiy emgeklerning hazirqi ehwali we heqiqiy qimmitining qanchilik miqdarda ikenlikini bilish bekmu qiyin. Chünki u jaygha bérip ashkara halda neq meydanni tekshürüshke ilajimiz yoq. Xitay hökümitimu xitay bolmighan muxbirlarning we seyyahlarning u jaydiki barliq tekshürüsh pa'aliyitini qattiq nazaret qilidu. Emma sani anche köp bolmighan bir qisim hökümet höjjetliride nechche yüz ming sandiki sabiq tutqunning mushu xildiki emgeklerge teshkilliniwatqanliqi éytilidu. Bu san bolsa qeshqerdiki pütkül Uyghur nopusining 20 pirsentige toghra kélidu. Démekchimenki, bu san emeliyette bekmu zor."

Xitay hökümiti yillardin buyan özlirining Uyghurlar diyarida "Namratliqni tügitish" saheside qandaq zor netijilerni qolgha keltürüwatqanliqini pesh qilip kéliwatqan bolup, Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re'isi shöhret zakirmu birnechche qétim chet'el muxbirlirigha söz qilghanda "Kespiy terbiyelesh mektipi" diki kursantlarning oqush püttürüp xizmetke orunlashqanliqini tekitligen idi. Emiyning qarishiche, bu xildiki "Namratliqtin qutuldurush" ning bir muhim shekli del mushu xildiki mejburiy emgek hésablinidiken.

"Bu yerde xitay hökümiti qet'iy ishinidighan shundaq bir idiye mewjut. Uningda Uyghur we bashqa musulman az sanliq milletlerni emgekke sélish arqiliq ularning idiyesini islah qilish we özgertish mumkin, shundaqla ularni kompartiyege téximu sadiq qilip, özlirige xas medeniyet we diniy étiqadtin uzaqlashturghili bolidu, dep qarilidu. Bu bolsa hazirqi idiye özgertish xizmitige asas boluwatqan yétekchi idiye. Xitay hökümiti éytiwatqan 'namratliqni tügitish' xizmitining nishani boluwatqan ashu kishilerning bolsa emeliyette öz ixtiyarliqi boyiche zawutlarda ishleshni tallimighanliqi heqqidimu köpligen delil-ispatlar mewjut. Mesilen alsaq, ashu zawutlarda ishleshni xalimighan kishilerning bu jaylardin qéchip kétishi buning bir addiy misali. Bundaq jaylarda ishleshni xalimighanlarning udul lagérgha yollinidighanliqi heqqidiki ashkara we tehditlik buyruqlarmu buning öz ixtiyarliq asasidiki ish emeslikini körsitip turmaqta."

Emiy lérning éytqanlirigha qarighanda nöwette Uyghurlar diyaridiki mejburiy emgek qilmishi toqumichiliq saheside bekrek omumlashqan bolup, hazirqi yüzlinish bu halning yéngiche "Insaniyetke qarshi jinayet" süpitide otturigha chiqishqa yol achmaqta iken.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Toluq bet