Туташ чекитләр: уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәк тори (1)

Мухбиримиз әзиз
2019-12-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Вашингтон шәһиридики «истратегийә вә хәлқара мунасивәт мәркизи» ниң тәтқиқатчиси, қанун пәнлири доктори емий лер (Amy K. Lehr) Ханим уйғур мәсилиси тоғрисида доклат бәрмәктә.
Вашингтон шәһиридики «истратегийә вә хәлқара мунасивәт мәркизи» ниң тәтқиқатчиси, қанун пәнлири доктори емий лер (Amy K. Lehr) Ханим уйғур мәсилиси тоғрисида доклат бәрмәктә.
RFA/Eziz

Уйғурлар дияридики лагерлар мәсилиси хәлқараға тәлтөкүс ашкара болғандин кейин, бу лагерларға қамалған мәһбусларниң кейинки тәқдири қайси йөнилишкә қарап маңидиғанлиқи һәққидә түрлүк пикирләр оттуриға чиқишқа башлиди. Буларниң ичидә бирқәдәр гәвдилик болуватқини лагер мәһбуслириниң һәр хил намларда тәсис қилинған завут-фабрикиларда «қуллар әмгики» шәклидә ишләшкә мәҗбур болуши һәмдә буларни хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқан бир түрлүк «етибар сиясити» қатарида чүшәндүрүши болди.

Бу мәсилиләр бойичә мәхсус издәнгән кишиләрниң бири қатарида вашингтон шәһиридики «истратегийә вә хәлқара мунасивәт мәркизи» ниң тәтқиқатчиси, қанун пәнлири доктори әмий лер (Amy .K.Lehr) Ни көрситиш мумкин. У йеқинда хизмәтдиши ефсимия марияниң ярдәмлишиши билән тәйярлап чиққан «шинҗаңдики туташ чекитләр: мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий ассимилятсийә вә ғәрб базириниң тәминат зәнҗирлири» намлиқ доклатта мәхсус уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәкниң характери, һазирқи әһвали вә буниңға мунасивәтлик бир қатар мәсилиләрни муһакимә қилди.

Әмийниң бу һәқтики баянлири дәсләп 2019-йили өктәбирдә америка дөләт мәҗлисидә ечилған гуваһлиқ бериш йиғинида оттуриға қоюлған иди. У шу қетимда нуқтилиқ қилип пүтүнләй сақчи дөлитигә айлинип болған уйғурлар диярида һазир милйонлиған кишиниң қанунсиз һалда лагерға қамап қоюлғанлиқини, әмдиликтә болса бу тутқунларниң мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқи һәққидә көплигән испатларниң оттуриға чиқиватқанлиқини сөзләп келип «бу җайдики мәҗбурий әмгәк пүтүнләй хорлаш асасида давам қилмақта. Чүнки буниңда асасән иқтисадий пайда баш нишан қилиниду. Әмма уйғур тутқунларниң мәҗбурий әмгәккә селинишида хитай һөкүмити мәркәзләштүрүп қоманданлиқ қилиш ролини ойнаватиду, улар мушу арқилиқ иқтисадий мәнпәәттин көрә уйғурларни өзлиригә хас мәдәнийәт вә тил муһитидин айриветишни көзлигән» дәп көрсәткән иди.

Әмий лерниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бу хилдики милйонлиған уйғур тутқунни мәҗбурий әмгәк обйектиға айландурувелиш қилмиши 2-дуня урушидин буян задила көрүлүп бақмиған һадисә икән. Техиму муһими, һазир бу хилдики «мәҗбурий әмгәк» хитай һөкүмитиниң уйғурларни «қайта тәрбийәләп чиқиш» урунушиниң айрилмас бир тәркиби қисмиға айланмақта икән. У бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда бу хилдики зор көләмлик тутқун билән мәҗбурий әмгәкниң зич мунасивити барлиқини алаһидә тәкитлиди.

«Шинҗаңда тутқун қилинған бәзи кишиләрниң мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқи көп хил учур мәнбәлиридин мәлум болуватиду. Мәсилән, биз илгири тутқун қилинған һәмдә мәҗбурий әмгәккә селинған сабиқ мәһбусларни зиярәт қилдуқ. Буниң бәзиси улар тутқундики вақитта көрүлгән болса йәнә бәзилири мәҗбурий әмгәккә рази болуш бәдилигә тутқунлуқтин йөткәлгән. Бу кишиләргә өз нөвитидә яхши ишлимисә йәнә лагерға қайтип кетидиғанлиқи алаһидә уқтурулған. Бу бизниң мәҗбурий әмгәк һәққидики учурлардин хәвәрдар болушимиздики бир муһим мәнбә. Йәнә бири, хитай һөкүмитиниң өзлири тарқатқан бәзи һөҗҗәтлири вә завутлар чиқарған уқтурушлар болуп, буларда һөкүмәт ‹кәспий тәрбийәләш' тики кишиләрни хизмәт орунлириға йөткәш һәққидә түрлүк музакириләрдә болған. Мушу һадисиләрдин тутқундики кишиләрниң бу хил завутларда ишләшни өзлири халап таллимиғанлиқи мана мән, дәпла ашкара болиду.»

Һалбуки әмийниң қаришичә, уйғурлар дияридики учурға болған контроллуқниң мислисиз дәриҗидә күчийиши бу һәқтә техиму тәпсилий болған биринчи қол мәлуматларни игиләшкә зор дәриҗидә тосқунлуқ қилмақта икән. Әмма хитай һөкүмити чиқарған бәзи язма уқтурушлардин бу һәқтики қисмән әһвалларни йәнила мөлчәрләш мумкин икән.

«Бу хилдики мәҗбурий әмгәкләрниң һазирқи әһвали вә һәқиқий қиммитиниң қанчилик миқдарда икәнликини билиш бәкму қийин. Чүнки у җайға берип ашкара һалда нәқ мәйданни тәкшүрүшкә илаҗимиз йоқ. Хитай һөкүмитиму хитай болмиған мухбирларниң вә сәйяһларниң у җайдики барлиқ тәкшүрүш паалийитини қаттиқ назарәт қилиду. Әмма сани анчә көп болмиған бир қисим һөкүмәт һөҗҗәтлиридә нәччә йүз миң сандики сабиқ тутқунниң мушу хилдики әмгәкләргә тәшкиллиниватқанлиқи ейтилиду. Бу сан болса қәшқәрдики пүткүл уйғур нопусиниң 20 пирсәнтигә тоғра келиду. Демәкчимәнки, бу сан әмәлийәттә бәкму зор.»

Хитай һөкүмити йиллардин буян өзлириниң уйғурлар диярида «намратлиқни түгитиш» саһәсидә қандақ зор нәтиҗиләрни қолға кәлтүрүватқанлиқини пәш қилип келиватқан болуп, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси шөһрәт закирму бирнәччә қетим чәтәл мухбирлириға сөз қилғанда «кәспий тәрбийәләш мәктипи» дики курсантларниң оқуш пүттүрүп хизмәткә орунлашқанлиқини тәкитлигән иди. Әмийниң қаришичә, бу хилдики «намратлиқтин қутулдуруш» ниң бир муһим шәкли дәл мушу хилдики мәҗбурий әмгәк һесаблинидикән.

«Бу йәрдә хитай һөкүмити қәтий ишинидиған шундақ бир идийә мәвҗут. Униңда уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләрни әмгәккә селиш арқилиқ уларниң идийәсини ислаһ қилиш вә өзгәртиш мумкин, шундақла уларни компартийәгә техиму садиқ қилип, өзлиригә хас мәдәнийәт вә диний етиқадтин узақлаштурғили болиду, дәп қарилиду. Бу болса һазирқи идийә өзгәртиш хизмитигә асас болуватқан йетәкчи идийә. Хитай һөкүмити ейтиватқан ‹намратлиқни түгитиш' хизмитиниң нишани болуватқан ашу кишиләрниң болса әмәлийәттә өз ихтиярлиқи бойичә завутларда ишләшни таллимиғанлиқи һәққидиму көплигән дәлил-испатлар мәвҗут. Мәсилән алсақ, ашу завутларда ишләшни халимиған кишиләрниң бу җайлардин қечип кетиши буниң бир аддий мисали. Бундақ җайларда ишләшни халимиғанларниң удул лагерға йоллинидиғанлиқи һәққидики ашкара вә тәһдитлик буйруқларму буниң өз ихтиярлиқ асасидики иш әмәсликини көрситип турмақта.»

Әмий лерниң ейтқанлириға қариғанда нөвәттә уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәк қилмиши тоқумичилиқ саһәсидә бәкрәк омумлашқан болуп, һазирқи йүзлиниш бу һалниң йеңичә «инсанийәткә қарши җинайәт» сүпитидә оттуриға чиқишқа йол ачмақта икән.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт