У шундақ бир әдиб иди

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2019-06-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Атақлиқ язғучи нурмуһәммәт тохти әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Атақлиқ язғучи нурмуһәммәт тохти әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Perzentliri teminligen

Нурмуһәммәт тохти түгәп кәтти, тиз пүкмәс хотәндә уйғур! уйғур! дәп соқуватқан бир йүрәк тохтиди, зулмәтлик вәтән асминидин бир һөрлүк юлтузи сарқип кәтти. Биз уни акимиздәк көрүп нурмәмәткам дәйттуқ, шундақ дәйдиғанлардин бәзимиз сиртта, қалғанлар бу мусибәттинму бихәвәр қара зинданларға бәнд. Вәтәндики таратқуларда бу өлүмдин һеч бир хәвәр йоқ, йезилған һеч бир мәрсийә йоқ, әмма әркин дунядики ахбарат бу өлүмдин лагердикиләрни ялмаватқан бир әҗәлниң бишаритини сәздиму җиддийләшти. Устазниң иҗадийәт һаяти уйғурни агаһландуруш билән өткән болса, униң өлүми бир милләтниң әҗәллик һалитидин дуняни агаһландурди. Чүнки устаз айванда әмәс, зиндан сәвәблик өлди, үркүп кәткән әҗәлниң қолида әмәс, милйонлиған уйғурға әҗәл вәһимиси селиватқан һөкүмран күчниң зәрбисидә җан үзди.

Худди йүриким туйғандәк үч айдин бери устазни сүрүштә қилип келиватқан идим. Ахири 9-июн «нурмәмәт тохти өлүп қапту» дегән җаваб кәлди. Маңа әзәлдин нахшидәк ливән аңлинидиған хотән шевиси шу күни һазидәк муңлуқ аңланди. Үч күн сүрүштә қилдим, хотәндин, үрүмчидин вә муһаҗирәттики йеқинлардин кәлгән җаваб охшаш, ишәнмәсликкә амал йоқ иди. Мени әң ечиндурғини 2018-йили ноябирда лагерға елип кетилгән язғучи һәққидә чәтәлләрдә яшаватқан йеқин-йоруқларниң та өлүм хәвири болғучә бир еғиз зуван сүрмәслики болди.

Мән устазни пәқәт бир қетимла көргән, әмма униң уйғурға болған меһри, уйғурлуққа болған садақити, уйғур мәдәнийитигә болған ихлас вә чин муһәббәт билән толған баянлири мениң көз қарашлиримни шәкилләндүргән. Устазниң һәр қандақ изим вә идеологийәлик пәрдазлардин хали әсәрлири маңа сап әдәбиятниң қандақ болидиғанлиқини өгәткән. Униң рози сайит, әхмәт имин, җаппар әмәт, таһир талип қатарлиқ әдиб достлири һәққидә язғанлири маңа достлуқ, вапа вә әһди-пәйман һәққидә дәрс бәргән иди. Достлуқни әзизләйдиған әдиб «қуран» дики достлуққа аит айәтләр һәққидә мулаһизиләрни елан қилған.

Нурмуһәммәт тохтиниң «шаирға кесәл тәгкән күнләрдә», «өз җибранимизға мубарәк» «әлвида, җаппар ака» дегән тәсирлик әсәрлири достлуққа беғишлап йезилған. Болупму униң рози сайитқа беғишлап язған «деһқан шаир рози сайит» дегән китаби бир достлуқ абидиси иди.

Устазниң қәлимидә йирақта қалған тарих йеқинлап, қараңғу өтмүш йоруп, мүҗмәл кәчмишләр сүзүлүп әйнәккә айланған иди. У «шаһ мәшрәп хотәндә», «қоштағдики мушаирә», «алтә күнлүк падишаһ» дегәндәк алқишлиқ һекайилири бизгә тарихимиздики маһийәтлик әһмийәткә игә сәвәнликләрни йешип бәргәнлики билән әһмийәтлик. Мәсилән, шаһ мәшрәп хотәндә дегән һекайидә һәқиқәткә әмәс нопузға чоқунуш, билимгә әмәс билим әһлигә чоқунуш, китабқа әмәс мәддаһқа әгишишкә охшаш нуқсанларниң ечинарлиқ ақивитини сәнәтлик тил, қизиқарлиқ вәқәлик билән йорутуп берилгән. «Алтә күнлүк падишаһ» дегән һекайидә хотән керийәдики җаһандин, тәрәққияттин, пәндин бихәвәр қарам инқилабчи вә илимсиз әгәшкүчиләрниң қандақ чапсан утуқ қазинип, қандақ паҗиәлик мәғлуп болғанлиқи йезилған.

Әдиб нурмуһәммәт тохти сап әдәбиятқа мәнсуп әсәрлири билән сөйүлгән болуп, униң «аманәт», «шәһла көз», «қарлиғач ува салған айванда», «чөл оғли» қатарлиқ повестлири һәр қандақ ғәрб тилиға тәрҗимә қилинса уйғур әдәбиятиниң йүзини йоруқ қилалайдиған һалда утуқлуқ йезилған. Болупму «чөл оғли» намлиқ повестини дуняви язғучи айтматовниң «ақ парахот» дегән әсиригә охшитиш мумкин. Униң «бәш түп сәгү терәк», «йеңи қошна» дегән һекайилири түзүм пәйда қилған пирамидиниң астида булғанған тәбиий вә иҗтимаий муһитларниң йонуш, упритишлирида йимириливатқан инсан роһи өзгичә сүрәтлигән.

Нурмуһәммәт тохти сап әдәбият билән мәшғул болуп кәскин иҗтимаий мәсилиләрдин өзини қачурған әмәс, у «сәнәт үчүн сәнәт» ни тәрғиб қилип авам көнгән, аддий, аммибаб услуптики әдәбиятни рәт қилған язғучи техиму әмәс. У хәлқ тилида «рәңгарәң алвастилар», «хотәндин хәт», «хотән диһқанлири вә шаир рози сайит» дегәндәк әдәбий ахбаратларни йезип уйғур һаятидики иҗтимаий вә сиясий кирзисларни қәләмгә алған. У «рәңгарәң алвастилар» дегән әдәбий ахбаратида 90-йилларда уйғурда ямриған зәһәрлик чекимлик мәсилиси һәққидә тохталған. «Хотәндин хәт» дегән әсиридә аптор уйғур деһқанларниң һашар мәсилиси, болупму хотән диһқанлириға мәҗбурий теңилған пилә алвини сәвәблик келип чиққан вәйранчилиқларни ечип бәргән.

Нурмуһәммәт тохти толиму үмидвар әдиб иди, у миллити яратқан зәрричилик нәтиҗә болсиму қәләмгә алатти, юртимиздики алмидәк утуқтин аләмчә хушаллиқ тапатти. У уйғурға берилгән териқтәк пурсәтни ғәниймәт билип әлгә хизмәт қилған һеч бир кишини нәзәрдин сақит қилмайтти. Милләткә күч қошқан вәзипидарларниң төһписини муәййәнләштүрүш арқилиқ башқа әмәлдарларға мәдәт берәтти. Униң «сән бизни бай қилдиң, хотән қаштеши», «кимдур ул көпләрниң алдида маңған», «секиртарлиқтин тевиплиққичә», «хотән сәйпидин әзизини әсләйду», «һакимниң кәписи» дегән әсәрлири униң шу хилидики яхши нийәт, риғбәт вә үмидварлиқ роһи билән суғурулған.

Нурмуһәммәт тохтиниң язғанлиридин язидиғанлири көп иди, гәрчә униң «чөл оғли», «шәһла көз», «күлүп көргәнләр вә көрүп күлгәнләр», «сән бизни бай қилдиң, хотән қаштеши», «қоштағдики мушаирә», «деһқан шаир рози сайит» қатарлиқ бир қанчә китаби нәшр қилинған болсиму, әмма йәнә нурғун темилар уни сақлап туратти.

Нурмуһәммәт тохти түгәп кәтти. У милләтниң бешиға кәлгән матәмләрниң һазидари, күлпәтләрниң муңлуқ күйчиси иди. У уйғурниң үмидлик кәлгүсиниң бишарәтчиси, парлақ истиқбалиниң җакарчиси иди. У залимниң алдида һәқтин таймиған, зулум сәвәблик адаләткә болған етиқадтин ваз кәчмигән. У иҗадийәтлирини мәзлум уйғурниң көзидики үмид, чеһридики күлгә, қәлбидики ишәнчни порәклитиш үчүн беғишлиған һәқиқий әдиб иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт