Уйғур зиялийлири хитайда оттуриға чиққан «12 муқам уйғурларниң әмәс» дәйдиған сәпсәтини тәнқид қилди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-04-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийәдә яшаватқан уйғур зиялий доктор пәрһат тәңритағли. 2015-Йили март, түркийә.
Түркийәдә яшаватқан уйғур зиялий доктор пәрһат тәңритағли. 2015-Йили март, түркийә.
RFA/Arslan

Хәлқаралиқ ахбаратларда хитай һөкүмитиниң 2 милйондин артуқ уйғур вә башқиларни җаза лагерлириға қамап йәнә бир тәрәптин уйғурлар үстидин мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бериватқанлиқи тәнқидлиниватқан пәйттә, хитай һөкүмити йеқинда «шинҗаңдики террорлуқ вә радикаллиққа қарши уруш вә кишилик һоқуқниң қоғдилиши» намлиқ ақ ташлиқ китабини елан қилип, уйғур елиниң әзәлдин хитайға тәвәлики, уйғурларниң 12 муқамини өз ичигә алған парлақ мәдәнийәт мираслириниңму хитай мәдәнийитиниң айрилмас бир қисми икәнликини көрсәткән иди. Арқидинла буниңға мас һалда хитайниң вейбо торида йеқинда «12 муқам уйғурларға тәвә әмәс» дегән сәпсәтиләр баян қилинған бир язма елан қилинди. Мәркизи түркийәдики уйғур академийәси баш катипи доктор пәрһат қурбан тәңритағли әпәнди чәтәлләрдики хитайларниң бошүн торида «хитайниң ақ ташлиқ китаби уйғур мәдәнийити вә уйғур 12 муқамини мәңгү юталмайду» мавзулуқ мақалисини елан қилип, уйғур 12 муқиминиң уйғурларға тәвә икәнликини инкар қилғучиларға рәддийә бәрди.

Хитай һөкүмити 18-март күни «шинҗаңдики террорлуқ вә радикаллиққа қарши уруш вә кишилик һоқуқниң қоғдилиши» намлиқ ақ ташлиқ китабини елан қилди. Униңда уйғур 12 муқамидәк музика қамусиниңму хитай мәдәнийитиниң айрилмас бир қисми икәнликидәк сәпсәтиләрниң илгири сүрүлүши чәтәлләрдики уйғур зиялийлириниң күчлүк тәнқидигә учримақта. Униңдин башқа йәнә хитай мәтбуатлирида уйғур 12 муқами уйғурларға мәнсуп әмәс дәйдиған сәпсәтиләрму оттуриға чиқти. Мәсилән хитайниң вейбо торида йеқинда мейи шию исимлик бир хитай апторниң «12 муқам уйғурларға тәвә әмәс» дегән сәпсәтиләр баян қилинған мәхсус бир язмиси елан қилинди.

Хитайчә бошүн торида елан қилинған «хитайниң ақ ташлиқ китаби уйғур мәдәнийити вә уйғур 12 муқамини мәңгү юталмайду» мавзулуқ мақалә әнә шу уйғур зиялийлириниң буниңға қарита рәддийәлириниң бир мисалидур. Мақалә аптори уйғур академийәси баш катипи доктор пәрһат қурбан тәңритағли әпәнди зияритимизни қобул қилип, хитай апторлириниң алди билән «уйғурлар түрк әмәстур» сәпсәтисини оттуриға қоюп, кәйнидин «мәхмут қәшқири» ни инкар қилишқа тиришиши вә әмди болса «12 муқам уйғурларниң әмәстур» дейишкә урунғанлиқидәк уйғурларниң бүйүк тарихи вә парлақ мәдәнийитини инкар қилишиға қарши уйғур зиялийлириниңму өзиниң тарихий мәнбәлиридин мисал көрситип туруп рәддийә бериши керәкликини билдүрди.

Пәрһат қурбан әпәнди мақалисидә, уйғур 12 муқаминиң уйғурларниң инсанийәт мәдәнийитигә қошқан өчмәс төһписи икәнликини хитайниң өзиниң илгири нәшр қилинған тәтқиқат әсәрлири, мақалиләр һәтта тарихий мәнбәлиридики пакитлардин мисал елип шәрһлигән.

Қәдимки хитайчә мәнбәләрдә асаслиқи ғәрбий юрт, йәни һазирқи уйғур дияри музикилириниң ички өлкиләргә тарқилиш әһвали хатириләнгән болуп, мақалисидә булардин яхши пайдиланған пәрһат әпәнди 12 муқамниң уйғурларға тәвә қиммәтлик мирасла болупла қалмай, бәлки мәнбә җәһәттә хитай музикилириму уйғур дияри музикилириниң тәсиригә учриғанлиқини йорутқан.

Уйғур он икки муқами тәтқиқати кейин йилларда системилиқ тәтқиқ қилинди. «Он икки муқам» дәк йүрүшләштүрүлгән бундақ зор һәҗимлик музика байлиқи ялғуз түркий милләтләр арисида әмәс дунядики башқа милләтләр арисидиму аз тепилиду. Шуңиму у өз нөвитидә чәтәллик музика тәтқиқатчилириниму мәһлия қилип кәлмәктә. Уйғур он икки муқами тәтқиқатида йиллардин бери хели көп чәтәллик тәтқиқатчиларму барлиққа кәлди.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин қоғдилидиған ғәйрий мәдәнийәт мираси қатаридин орун алған уйғур муқамлириниң йеқинқи вақитлардин буян учриған бузғунчилиқлар һәтта ғәрблик музика тәтқиқатчилириниму күчлүк әндишигә селиватқанлиқи мәлум. 2012-Йилдин 2016-йилғичә үрүмчидә уйғур тили вә уйғур нахша-музикилирини өгиниш һәмдә тәтқиқ қилиш билән шуғулланған, индиана университетиниң музика вә фолклор тәтқиқати бойичә доктор аспиранти әлис андерсон ханимниң қаришичә, уйғур 12 муқами интайин күчлүк символлуққа игә. У өзиниң хитай даирилириниң уйғур районидики муқам ансамбилини паләч һаләткә чүшүрүп, муқам варислирини тәрбийәләватқан сәнәт университетиниң муқам кәспиниму әмәлдин қалдурғанлиқини аңлиғанлиқини

Ә уйғурларниң музика қамуси болған муқамиға қаритилған бу қилмишлиридин чөчүгәнликини оттуриға қойди. У: хитайниң уйғур қатарлиқ милләтләрниң мәдәнийәтни өзиниң мәдәнийити қиливалидиғанлиқини» тәкитлиди.

Австралийәдә яшаватқан муқам варислиридин атақлиқ нахшичи вә сазәндә шөһрәт турсун әпәнди «он икки муқам» ниң уйғурларниң иҗтимаий турмушиниң мәһсули болуш сүпити билән тәң униң һазирқи вақиттиму уйғурларниң кишилик турмушида әң кәң омумлашқан мәниви мәдәнийәт мунбири һесаблинидиғанлиқини, муқамда уйғур роһи, уйғурларниң гүзәллик қариши, дуня қарши, тарихи вә ғайиси ипадилинидиғанлиқи, шуниң үчүн буниң «хитай даирилириниң уйғур мәдәнийитини йоқитиш сияситигә қарши бир өлмәс роһий қалған» икәнликини оттуриға қойди.

Шөһрәт турсун әпәнди қаришичә, «уйғур хәлқиниң иҗтимаий турмушиға чоңқур сиңип кәткән 12 муқамни хитай даирилири һазирчә йоқитишқа имкансиз болсиму, әмма уни уйғурниң әмәс дәп көрситип, уйғурларни бүйүк роһий дәстәктин мәһрум қалдуруп, ахирида ассимилятсийә қилиш мәқситини ишқа ашурмақчи».

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт