1949-Йили вә 2020-йилиниң йеңи йили уйғурларға немиләрни ата қилди?

Мухбиримиз үмидвар
2020-01-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка уйғурлириниң йеңи йилни күтүвелиш кечиликидин бир көрүнүш. 2019-Йили 31-декабир. Хәрндон, америка.
Америка уйғурлириниң йеңи йилни күтүвелиш кечиликидин бир көрүнүш. 2019-Йили 31-декабир. Хәрндон, америка.
RFA/Gulchehre

 

1949-Йилидин буян хитай компартийәси һакимийити, йәни хитай хәлқ җумһурийити өз һакимийитиниң 70 йиллиқ йеңи йилини, җүмлидин уйғурларму охшашла өзлириниң хитай компартийәси һакимийитиниң контроллуқидики һаятиниң 70 йиллиқини күтүвалди. Пүтүн дуня хәлқи 2020-йилиниң өзлиригә техиму зор бәхт, хошаллиқ, амәт, саламәтлик вә нәтиҗиләрни елип келишини тиләп, салйотлар етип, нахшилар ейтип, хошал-хорамлиқ кәйпият ичидә кона йилни узуп, йеңи бир йилни күтүвалған болса, милйонлиған уйғурлар лагерларда, түрмиләрдә, ата-анилири, уруқ-туғқанлири, пәрзәнтлири, аилиси, дост-ярәнлиридин айрип ташливетилгән һалда үмидсизлик вә үмид ичидики тоқунушта 2019-йилини узутуп, 2020-йилини күтүвалди. Әмма, йеңи йилни әркин хошал-хорам қарши алғанлар чәтәлләрдики уйғурларла болуп, әнә шу чәтәлләрдики уйғур җамаитиниң муһим бир қисми болған америка уйғур җамаити 12-айниң 31-күни, пайтәхт вашингтон йенидики бир «һаят меһманхана» синиң залида 2019-йилини узутуп, 2020-йилини күтүвелиш паалийитини америка уйғур җамаити тарихидики әң дағдуғилиқ, әң мол мәзмунлуқ, әң көп адәм қатнашқан һалда өткүзди.


Мурасимда сөз қилған америка уйғурлири бирләшмисиниң рәиси қуззат алтай, 2019-йилиниң хитай компартийәси һакимийитиниң уйғурларни лагерларға солап, уйғурларни бастуруп, уйғурларни мәниви, мәдәнийәт вә миллий кимлик җәһәттин йоқитишқа урунуп, уйғурларни роһи җәһәттин бойсундурушни мәқсәт қилған йил болсиму, әмма уйғурларниң һәргизму роһи җәһәттин бойсунмайдиғанлиқини, уйғурларниң роһиниң һәргизму чүшмәйдиғанлиқини илгири сүрди.

Америкадики уйғурларниң 20 йиллиқ йеңи йил паалийити җәрянида һечқачан мундақ көп сандики уйғур бир йәргә җәм болмиған болуп, бу қетим 500 дин артуқ уйғур бирликтә йеңи йилни күтүвалғаниди. 

Хитай компартийәси һакимийити өзиниң тунҗи йеңи 1949-йилини узутуп, 1950-йилини қарши елишни уйғурлар диярини толуқ ишғал қилип, бу җайда шәрқий түркистан һөкүмитини қуруп 5 йил мустәқил мәвҗут болған миллий һакимийәтни вә униң байриқи, армийәси, дөләтчилик түзүлмиси қатарлиқларни бикар қилип, өз һакимийитини орнитиш билән өткүзгәниди. Әнә шу 1949-йили вә 1950-йиллардин башлап, йүз миңлиған уйғурлар чәтәлләргә мусапир болуп көчүшни башлиған болуп, бу қетим бир йәргә җәм болуп, йеңи йилни күтүвалған әшу америка уйғурлириму 1949-йилидин кейин изчил давамлашқан көчүшниң нәтиҗиси иди. 1955-Йили қазақистанға көчүп кетип маканлишип қалған 91 яшлиқ татар зиялийси мунир йерзин әпәнди: «мән, 1947-1949-йиллири мустәқил шәрқий түркистан җумһурийитиниң мәркизи болған ғулҗа шәһиридә йеңи йилларни күтүвалған идим. У вақитларда һәммә киши хошал-хорам, шатлиқ ичидә йеңи йилни қарши алатти, шәрқий түркистан армийәсиниң җәңчи-офитсерлири йеңи йилларда пакиз һәрбий кийимлирини кийишип, кочилардин өтәтти, һәммә йәрләргә ай юлтузлуқ йешил дөләт байрақлири есилатти, йеңи йилни күтүвелиш паалийәтлири һәр хил шәкилдә өткүзүләтти» дәп әслиди. 

Униң ейтишичә, 1949-йилини узутуп, 1950-йилини күтүвелиш уйғурлар үчүн зор матәмлик болди. Чүнки, хәлқ әхмәтҗан қасими башлиқ рәһбәрлириниң сирлиқ айропилан қазаси билән қаттиқ қайғуға чөмгән, һәммә йәрни һәсрәт қаплиған, қайтидин хитай армийәси илиға кирип, хитай һакимийити тикләнгән, бәш йил асқан дөләт байрақлири елип ташланғаниди. Хитай коммунист һөкүмити ғулҗидин көп сандики әрбабларни, зиялийларни үрүмчигә хизмәткә йөткидуқ дәп елип кәткән вә миллий армийәни өзгәрткәниди.

«Хитай компартийәси уйғурлар диярини игиләп, өз һакимийитини тиклигән 1949-йили узутуп, 1950-йили күтүвелиш уйғурлар үчүн дәрт-әләмниң башлиниши болди, уйғурлар өзлириниң мустәқил һакимийитидин айрилған күнидин тартип һәммә дәрт-әләмләр кәлди» дәйду сабиқ шәрқий түркистан миллий армийәси җәңчиси, һазир қазақистанда яшаватқан 91 яшлиқ нурмуһәммәд садиқоф. Униң ейтишичә, чүнки хәлқ 1949-йили, 11-айда әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң қаза қилғанлиқ хәвирини аңлап чәксиз қайғуға чөмди, арқидинла 1950-йили, 4-айда уларниң җәсәтлири елип келинип дәпнә қилди. Хәлқ йәнә қаттиқ қайғуға чөмди. Хитай компартийәси наһайити устилиқ билән алдап киргән болуп, биз силәргә ярдәм беримиз вә кетимиз дәгән иди. Һәтта дәсләптә һәммә йәргә әхмәтҗанниң сүрәтлириниму асти. Әмма, кейин һәммини бикар қилди. Шуниң билән биргә бу җайда түрлүк тазилаш, зәрбә бериш һәрикәтлири башлинип кәтти, «үчкә қарши», «бәшкә қарши» «әксил инқилабчиларға зәрбә бериш», «пантүркист-панисламистларға зәрбә бериш», «йәрлик милләтчиләргә зәрбә бериш», «миллий бөлгүнчиликкә зәрбә бериш», «үч хил күчләргә зәрбә бериш» вә башқа һәр хил күрәш долқунлириниң зәрбиси һечқачан үзүлмиди. Мана әмди болса, йеңидин лагерларға солап әсәбийликни төгитиш дегән йеңи вә әң еғир зәрбә беришни елип барди. 

1944-Йили, 12-ноябир күни ғулҗида қозғалған хәлқ қозғилиңи нәтиҗисидә, шәрқий түркистан җумһурийити қурулуп, мәзкур һөкүмәт өзиниң 1945-йилини зор ғәлибиләр билән қарши алғаниди. Мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, азад болған или, тарбағатай вә алтайдин ибарәт үч вилайәт, йәни шәрқий түркистан җумһурийитидики хәлқләр өз тили, мәдәнийити, өрп-адәтлири, дини етиқади вә сиясий-иқтисадий һоқуқлирини раваҗландуруш һоқуқлириға игә болуп, уда 5 йил әркин вә мустәқил яшиди. Йеңи йил, қурбан һейт, роза һейти, ноябир инқилаби вә миллий армийә байрими күнлиридики паалийәтләрдә әлихан төрә, әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләр даим сөз қилип, хәлқни азадлиқ күришигә вә һөрлүккә чақиратти. Уларниң сөз-нутуқлирини елан қилинип туратти. Әхмәтҗан қасими йеңи йил мунасивити билән өткүзүлгән мурасимларда сөзләйтти вә «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә мақалилар вә сөз-нутуқлири елан қилинип туратти. Мунир йерзин әпәнди: «бирақ, азад үч вилайәт хәлқи 1948-йилини узутуп, 1949-йилиниң техиму зор ғәлибиләр билән болушини үмид қилған идуқ, әпсус 1949-йилиниң ахири вәзийәт бирдинла өзгәрди, хитай компартийәси шәрқий түркистанни ишғал қилди, мана әмди вәтәндики уйғурларниң әһвали техиму еғир бир һалға келип қалди, милйонлиған кишиләр лагерларға соланди. Зиялийлар тәқибләнди» дәйду. 

Мунир йерзинниң қаришичә, хитай компартийәси уйғурлар диярини игиләп 70 йил өткәндин кейин, әйни вақитта өзлири «азад қилдуқ», «җоңго компартийәсиниң рәһбәрликидә бәхтлик һаятқа ериштүрдуқ» дәп атиған уйғур, қазақ вә башқа мусулман хәлқлиридин милйонлиған кишиләрни йиғивәлиш лагерлириға солап, уларниң диний кимликини өзгәртиш, миллий кимлики вә мәдәнийитини сулаштуруш, меңисини ююш шуниңдәк уйғурларниң тилини маарип, һөкүмәт органлирида ишлитиштин чәкләш билән хуласилиди. 

2019-Йилини узутуп, 2020-йилини қарши алған хитай компартийәси һакимийити өзиниң 70-йеңи йилини өзлири дегәндәк зор ғәлибиләр билән қарши алған болса, охшашла, зор ички-ташқи хәлқ наразилиқлири, хәлқаралиқ бесимлар, риқабәтләр, әйибләшләр һәм тәнқидләш билән күтүвалди. Хитай дуч кәлгән бу қаршилиқ вә әйибләш униң уйғурларға, җүмлидин хоңкоң, тибәтләргә қаратқан сиясити билән мунасивәтлик болуп, хитай компартийәси, америка қошма штатлири һөкүмити вә дөләт мәҗлиси вә явропа парламентиниң уйғурларға, җүмлидин хоңкоңға аит тәнқидлири, мәхсус қанун лайиһәси вә қарар, мақуллишидәк мәхсус уйғурлар мәсилисидә өз тарихида һечқачан учрап бақмиған дәриҗидики қаттиқ хәлқаралиқ бесим вә зәрбигә учриғаниди. 

Хитай охшашла хоңкоң хәлқиниң наразилиқ намайишлири, дуня йүзидә мусулманларниң хитай компартийәсиниң милйонлиған уйғур қатарлиқ мусулманларни лагерларға солап, уларниң дини вә миллий етиқадиға һуҗум қилғанлиқиға наразилиқ билдүрүшигә дуч кәлди. Хитай йәнә хәлқара җәмийәтниң вә хәлқаралиқ инсан һоқуқи тәшкилатлири вә хәлқаралиқ мәтбуатларниң, һәтта дуняға мәшһур тәнһәрикәт чолпанлириниң хитайниң уйғурларға қаратқан бу қилмишлирини әйибләш долқунлириға учриди. Қисқиси, уйғур хәлқиниң мәсилилири, җүмлидин уйғур хәлқи бүгүн күнләрдә дуняда кәң тонулуш вә етирап қилиниш пурситигә еришти.

Толуқ бәт