Qazaqistandiki Uyghurshunasliq tetqiqatlirining kélechiki köpchilikni endishige salmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-01-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2005-Yili, almata.
Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2005-Yili, almata.
RFA/Oyghan

Melumki, ötken esirning 90-yilliridin tartip qazaqistanda sherqshunasliq tetqiqatliri qazaqistan ilim-penining asasiy yönilishlirining biri süpitide élip bérilishqa bashlighan idi. Mezkur tetqiqatlar deslepte 1986-yili qazaqistan penler akadémiyeside qurulghan Uyghurshunasliq instituti terkibide teshkillen'gen "Sherqshunasliq merkizi" asasida yürgüzülüp, uning béshida akadémik ramazan sulaymanof bolghan idi. Uyghurshunasliq tetqiqatliri hazir asasen ene shu sherqshunasliq instituti qarmiqidiki Uyghurshunasliq merkizidiki xadimlar teripidin élip bérilmaqta. Mezkur merkezning tetqiqatchiliri öz tetqiqatlirini uzun waqitlardin buyan her xil toplamlarda, monografiyelerde élan qilip kelgen idi.

Yéqinda almuta shehiridiki "Aris" neshriyatidin "Qazaqistandiki sherqshunasliq tetqiqatliri: utuqliri we kélechiki" namliq maqaliler toplimi yoruq kördi. 456 Bettin tüzülgen mezkur kitab islam hemkarliqi teshkilati yénidiki islam tarixi, sen'iti we medeniyitini tetqiq qilish merkizi hemde qazaqistan bilim we pen ministirliqi sulaymanof namidiki sherqshunasliq instituti teripidin neshr qilin'ghan.

Kitab qazaqistan sherqshunasliqining tereqqiyat yönilishliri we shekilliri, menbeshunasliq, tarix, medeniyet, til we edebiyat, ijtima'iy-iqtisadiy mesililerni öz ichige alghan alte qisimdin tüzülgen. Uninggha qazaqistan, türkiye, ukra'ina, rusiye, yaponiye alimlirining emgekliri kirgüzülgen. Toplamda qazaqistanliq Uyghur alimliriningmu maqaliliri orun alghan. Mesilen, risalet kerimowaning "Qazaqistandiki zamaniwi Uyghurshunasliq: tereqqiyat alahidilikliri", ablet kamalofning "Uyghur xelq naxsha-qoshaqliri: yettisu Uyghurlirining 1916-yilidiki qozghilanggha qatnishishi heqqide", alimjan hemrayéfning "Xitaydiki zamaniwi Uyghur bedi'iy andérgra'undining (hökümet idé'ologiyesige qarshi yoshurun teswirleshning) menbeliri" namliq emgekler shular jümlisidindur. Mezkur emgeklerde Uyghurlarning tarixi we medeniyitige munasiwetlik mesililer yorutulghan.

Qazaqistandiki Uyghurshunasliq tetqiqatlirining mesililiri qaysi yönilishlerde élip bérilghan? uning bügünki teqdiri qandaq boluwatidu?

Sulaymanof namidiki sherqshunasliq instituti qarmiqidiki Uyghurshunasliq merkizining rehbiri, tarix penlirining doktori risalet kerimowaning éytishiche, qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmi sowét Uyghurshunasliqi asasida shekillen'gen bolup, uning bügünki künde yetken utuqliri ene shu sowét Uyghurshunasliq ilmi bilen zich munasiwette qarilidiken.

Risalet kerimowa mundaq dédi: "Qazaqistan Uyghurshunasliqining eng muhim organliri süpitide Uyghurshunasliq bölümi bilen Uyghurshunasliq institutini tilgha élishqa bolidu. 1963-Yili qazaqistan penler akadémiyesi tilshunasliq instituti qarmiqida qurulghan Uyghurshunasliq bölümi 1986-yilghiche, yeni penler akadémiyeside Uyghurshunasliq instituti qurulghan'gha qeder mewjut bolghan idi. Bu bölüm 30 din oshuq xadimgha, öz rehbirige, ilmiy katipigha, shundaqla ilmiy kéngesh we yash mutexessislerni yétishtüridighan bölümige ige bolghan idi. Démek, bu Uyghurshunasliq penining muhim mesililirini tetqiq qilish bilen shughullinidighan bir pütün ilmiy merkez idi. Bu bölüm asasen sowét Uyghurlirining til, edebiyat, tarix we medeniyet mesililiri boyiche tetqiqatlarni élip barghan idi. Bu yönilishte ilmiy layiheler ishlen'gen, ilmiy emgekler yoruqluqqa chiqqan, monografiyeler neshr qilin'ghan idi."

Risalet kerimowaning éytishiche, mezkur bölümde ghoja'exmet sedwaqasof, tughluqjan talipof, malik kebirof, munir érzin, abduweli qaydarof qatarliq meshhur Uyghurshunas alimlar ishlep, ularning nurghunlighan emgekliri yoruq körgen iken.

Risalet kerimowa sözini dawam qilip, yene mundaq dédi: "1986-Yili qurulghan Uyghurshunasliq institutida sekkiz bölüm ish élip barghan idi. Ilgiri mewzhut bolghan tilshunasliq, edebiyat we sen'et, tarix we étnografiye bölümlirige qoshumche yene ijtima'iy-iqtisadiy, siyasiy, démografiyelik, meniwi jeryanlarni tetqiq qilidighan bölümlermu peyda boldi. Bu waqitta institut qanuniy rewishte ilmiy-tetqiqat merkizi derijisige yétip, Uyghurshunasliq boyiche kadirlarni teyyarlash mesilisigimu chong étibar bériletti. Institut mewjut bolghan waqit ichide her saheler boyiche 15 ke yéqin pen namzatliri teyyarlandi. Bu mutexessislerning barliqi dégüdek biwasite Uyghurshunasliq sahesige a'it idi. Shundaqla bashqimu saheler boyiche mutexessislerni teyyarlash bashlan'ghan idi. Qazaqistan Uyghurshunasliqining yetken utuqlirining biri sowét ittipaqi we dunyaning bashqimu memliketlirining ilmiy-tetqiqat merkezliri bilen ornatqan alaqiliri boldi."

Risalet kerimowaning déyishiche, bolupmu yashlarni moskwa, lénin'grad, tashkent sheherlirige ilmiy tejribe almashturush sepirige ewetish mumkinchiliklirimu peyda bolup, buning barliqini hökümet xirajiti bilen teminlesh qarashturulghan iken. Shu waqitlarda teyyarlan'ghan kadirlarning köpchiliki mushu kün'giche qazaqistandin tashqiri yene chet ellerdimu xizmet qilmaqtiken.

Ziyaritimizni qobul qilghan Uyghurshunasliq merkizining sabiq xadimi, hazir abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitétining oqutquchisi, tilshunas xalminem mesimowa mundaq dédi: "2000-Yillardin kéyin qazaqistandiki Uyghurshunasliq penining aldinqi qatarliq sahesi hésablinip kelgen tilshunasliq tetqiqatlirining ornini tarix tetqiqatliri igilidi. Uyghurshunasliq merkizining kolléktipi 1990-yillarning axirliridin tartip qedimiy dewrlernimu öz ichige alghan Uyghurlarning tarixi we medeniyiti boyiche murekkep ilmiy layiheler üstide ishleshke bashlidi. Uyghurshunas alimlar teripidin teyyarlan'ghan barliq layiheler sherqshunasliq institutining ilmiy programmiliri we qazaqistan ilim-peni tereqqiyatining asasiy yönilishliri asasida emelge ashuruldi."

Xalminem mesimowaning éytishiche, Uyghurshunasliq tetqiqatliri asasen hökümet xirajiti hésabigha élip bérilghan iken. Bu jeryanda Uyghurshunasliq merkizi xadimliri yene pilandin sirt ilmiy programmilar we xelq'ara ilmiy layihilirini teyyarlashtimu aktip pa'aliyet élip barghan iken.

U mundaq dédi: "Hazir bolsa, Uyghurshunasliq merkizi xadimliri sherqshunasliq instituti yürgüzüwatqan her xil mawzulardiki ilmiy layihelerge qatnashmaqta. Bu atalghan ilmiy layihelerning netijiliri köpligen monografiyalerde, maqaliler toplamlirida, ilmiy toplamlarda, ammiwi axbarat wasitiliride öz eksini tapti. Merkez alimlirining emgekliri peqet qazaqistandila emes, belki ottura asiyada, amérikida, yawropa döletliride, yaponiyede we bashqimu memliketlerde élan qiliniwatidu."

Igilinishiche, 1990-yillarning bashlirida Uyghurshunasliq institutida 80 din oshuq adem ishligen bolup, bu Uyghurshunasliq ilmining eng tereqqiy etken waqti hésablan'ghan idi. Emma sowét ittipaqi yimirilip, iqtisadiy krizisning küchiyishi we kéyinrek, yeni 1996-yili akadémik ghoja'exmet sedwaqasof namidiki Uyghurshunasliq institutining yépilishi Uyghurshunasliq pénining kélechek tereqqiyatigha xewp tughdurushqa bashlighan idi. Waqitning ötüshi bilen Uyghurshunasliq merkizining tetqiqat yönilishlirimu qisqirip, xadimlarning aziyish ehwali yüz bergen. Melumatlargha qarighanda, hazir Uyghurshunasliq merkizi xadimlirining sani 10 din az bolup, bu köpchilikni endishige séliwatmaqta. Bu intayin jiddiy bir mesile bolup, kélechekte qazaqistandiki Uyghurshunasliq tetqiqatlirining pütünley toxtap qélish xewpi perez qilinmaqta.

Pikirler (1)
Share

Isimsiz oqurmen

Din Istanbul

Essalamu'eleykum.
Bezi atalghulargha diqqet qilghan bolsanglar.
"Yoruq kördi" dégen söz Uyghur tiligha yat ibare. Emma xewerliringlarda xéli köp uchrawatidu. Adette Uyghur tilida "Yoruqluqqa chiqti, royapqa chiqti" dégen teriqide ishlitilidu.
Tehrirlerning diqqet qilishini, tüzitiwélishini ümid qilimen.

Jan 03, 2019 07:16 PM

Toluq bet