Оттура асиядики уйғур кино сәнити тарихидин (1)

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-06-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1991-Йили өзбекистанда ишләнгән «нузугум» намлиқ кинодин бир көрүнүш.
1991-Йили өзбекистанда ишләнгән «нузугум» намлиқ кинодин бир көрүнүш.
Social Media

Өткән әсирниң 80-йиллири оттура асиядики қазақистан, өзбекистан җумһурийәтлиридә яшаватқан уйғурларниң мәдәнийәт һаятида көплигән өзгиришләрниң йүз бәргәнлики мәлум. Қазақистанда уйғур мәктәплири, миллий тиятир, уйғуршунаслиқ институти, «җазуши», «мәктәп» нәшриятлирида уйғур бөлүмлири өз хизмәтлирини давамлаштурди. «Алитағ» телевизийәсидә уйғурчә программилар вә қазақистан радиосида уйғур тилидики аңлитишлар хели узун йилларғичә мәвҗут болуп турди. Өзбекистан телевизийә вә радио комитетиниң қармиқида уйғур тилида радио программилири аңлитилди. Шәрқшунаслиқ институтида болса уйғур бөлүми вә өзбекистан язғучилар иттипақи тәркибидә уйғур әдәбияти кеңиши өз хизмәтлирини давам қилди.

Әнә шу оттура асия җумһурийәтлиридики уйғурларниң көп хиллиққа игә мәдәнийәт һаятида кино сәнитиму муһим салмақни тәшкил қилидиған болуп, совет иттипақи дәвридә оттура асия җумһурийәтлиридики бир қисим кино студийәлири уйғурлар һаяти һәққидә кино вә телевизийә филимлирини ишлигән вә бир қисим атақлиқ кино артислири йетишип чиққан иди.

Алмата шәһиридики «туран» университетиниң дотсенти, тарих пәнлириниң кандидат доктори зулфийә кәримованиң пикричә, совет иттипақида 1980-йилларда бәзи тарихи темидики һекайә филимлар ишләнгән болуп, «әҗдиһа йили» уйғурларниң 19-әсирдики миллий азадлиқ инқилабиға беғишланған иди. У мундақ деди: 1982-йили қазақистанниң шу вақиттики пайтәхти алматадики киноханилирида қазақистанниң «елим-ай» кино студийәсиниң президенти, тонулған режиссор асанәли әшимофниң «әҗдиһа йили» намлиқ бәдиий филими көрситилишкә башлиди. Мәзкур филим, уйғурларға қаттиқ тәсир қилди. Буниңдин ташқири, башқа милләт вәкиллириму мушу филим арқилиқ уйғурларниң өтмүш тарихи, азадлиқ, әркинлик үчүн күрәш қилиш тарихи билән тунҗи қетим тонушқан иди. Атақлиқ язғучи зия сәмәдиниң «майимхан» романи асасида «қазақфилим» кино студийәсидә рус тилида ишләнгән бу филимниң киноханиларда қоюлуши анчә узаққа созулмиди. Бу йәрдә йәнә шу икки мәмликәт, йәни совет иттипақи билән хитай оттурисидики мунасивәтләр сәвәб болған болса керәк, дәп ойлаймән. Әмма кейинки йиллири, йәни қазақистан мустәқиллиққа еришкәндин кейин, ениқрақ ейтсам, буниңдин 5-6 йил илгири бәзи телевизийә қаналлирида мәзкур филим қоюлуп кәлди. Һазир уни интернет торлиридин издәп тепип, көрүшкә болиду».

Филимда 19-әсирниң биринчи йеримидики қәһриман уйғур қизи майимханниң азадлиқ күрәш һаяти вә паҗиәлик қисмәтлири һекайә қилинған иди.

Зулфийә кәримова оттура асияда, болупму қазақистанда уйғур миллий кино сәнитиниң шәкиллиниши вә раваҗлинишида өткән әсирниң 90-йиллириниң башлирида «өзбекфилим» кино студийәси ишләп чиққан «нузугум» бәдиий филиминиң тәсириниң зор болғанлиқини тәкитлиди. Зулфийә кәримованиң ейтишичә, нузугум әркинлик вә азадлиқниң символи болуп, һазир қазақистандики уйғур мәктәплири оқуғучилири уйғур әдәбияти дәрсликидин әнә шу нузугум, майимхан, ипархан, ризвангүл қатарлиқ уйғур хәлқиниң аял қәһриманлири билән йеқиндин тонушуш имканийитигә игә болмақта.

1991-Йили тонулған өзбек режиссори абрар қасимоф тәрипидин ишләнгән, уйғур хәлқиниң миллий қәһриман қизи нузугум һәққидики «нузугум» филиминиң илмий мәслиһәтчиси, атақлиқ уйғур шаири хелил һәмрайеф болған иди. Филимни ишләшкә башқилар қатарида шу вақиттики талдиқорған вилайити панфилоф наһийисигә қарашлиқ калинин игиликиниң рәиси азад мәшурофму көп күч чиқарди.

«Нузугум» филиминиң баш ролини орунлиғучи, алматадики мухтәр әвезоф намидики драма тиятириниң артиси сумбат ғениярованиң ейтишичә, 1991-йили өзбекистанлиқ режиссор абрар қасимоф униңға нузугум ролини ойнаш тәклипини бәргән. Шу вақитта филим бир саәт йигирмә минут көләмдә ишлинип чиққан болуп, униңға сумбат ғенияровадин башқа йәнә шу тиятирниң артиси раһиләм мәшүрова вә шаир хелил һәмрайеф тәклип қилинған иди.

Субат ғениярова мәзкур филимни тәйярлашта ат чепиш, су астида үзүш, от ичидин өтүш, сәкрәш, йүгүрүшкә охшаш мәшиқләрдин өтүп, бу җәрянда өзиниң көп қийналғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «нозугумниң роһи мени қоллиди дәп ойлаймән. Чүнки биз шу кәтмән тағлирида нузугум өңкүридә чүшкән вақитларда шу йәрдә дәптәр бар иди. Шу дәптәрдә нузугум тоғрилиқ көплигән инкаслар йезилған иди. Мәнму яздим: нузугум, сиз мушу кино җәрянида маңа ярдәм бәрсиңиз. Билмәймән қандақ ярдәм қилалайсиз, бирақ сиздин ярдәм күтимән. Шуниң билән нузугум мениң чүшүмгә киришкә башлиди».

Униң ейтишичә, өзбекистан кино режиссори абрар қасимоф сумбат ғенияровани билән хелил һәмрайефни шәхсән өзи кинода рол елишқа тәклип қилған һәм у өзиму талантлиқ кино артиси иди. Сумбат ғениярова филимниң бәзи көрүнүшлирини кәтмән теғиға җайлашқан нузугум өңкүридә һәм униң әтрапидики җайларда сүрәткә алғанлиқини шундақла яркәнт тәвәсиниң пәнҗим йезисидики уйғур аһалилириниңму филимға қатнаштурулғанлиқини баян қилди. Һазир кәтмән тағлиридики мәшһур нузугум өңкүри көплигән саяһәтчиләрниң қизиқип көридиған орниға айланди.

Зулфийә кәримованиң ейтишичә, қазақистанда 1970-80-йилларда «әҗдиһа йили», « сирлиқ алма», «нузугум» вә башқа филимларниң ишлинишидә, әйни вақиттики совет-хитай мунасивәтлириниң рәқиблик мәзгили мәлум дәриҗидә арқа көрүнүшлүк ролиға игидур. Бу мәзгилләрдә, совет иттипақи һөкүмити оттура асиядики уйғур маарип, мәдәнийәт, мәтбуат, сәнәт, әдәбият орунлирини хитайға қарши тәшвиқат йүргүзүштә кәң түрдә пайдиланди.

Униң қаришичә, чүнки, 1962-1969-йиллири арисида икки дөләт мунасивәтлири кәскинлишишкә башлиди һәм бир нәччә қетим икки мәмликәт чеграсида қораллиқ тоқунушларму йүз бәрди. Пәқәт 80-йилларниң ахирлирида икки тәрәп мунасивәтлири бара-бара нормаллишишқа башлап, арида берип-келишләр көпәйди, сода-иқтисадий алақиләр қоюқлашти. Әмма бу мунасивәтләр 1991-йилғичә, йәни совет иттипақи йимирилгүчә давам қилди.

Буниңдин ташқири, өткән әсирниң 80-йиллириниң ахирлирида қазақистан вә уйғур дияри оттурисида берип-келишләрниң көпийиши нәтиҗисидә уйғур елидә ишләнгән филимлар оттура асияға көпләп киришкә башлиди. Буниң қазақистан уйғур киночилиқиға көрсәткән тәсириму чоң болди. 1990-Йиллардин кейин, қазақистандики уйғурлар арисидин йетишип чиққан бәзи кино режиссорлири өзлири уйғурлар һәққидә филимларни ишләшкә киришти.

Қазақистандики уйғур кино сәнитиниң тәрәққий қилишида дәсләп паалийәт елип барғанларниң бири, тонулған драматорг, режиссор җамалидин розийеф иди. У алматадики «алитағ» телевизийә программисиниң уйғур бөлүмидә ишләватқан пәйтидә «отлуқ йиллар» мавзулуқ бәдиий филимни ишләп чиққан болуп, бу, уйғур режиссорларниң ишлигән тунҗи филимлиридин бири һесаблинатти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт