Exmetjan qasimi qatarliqlarning "Ayropilan qazasi siri" ning 70-yilliqi

Muxbirimiz ümidwar
2019-08-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasof söhbette. 19947-Yili, nenjing.
Exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasof söhbette. 19947-Yili, nenjing.
erktv.com

1944-1949-Yilliridiki sherqiy türkistan jumhuriyiti we sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining siyasiy-herbiy rehberliridin exmetjan qasimi, milliy armiye bash qomandani général léytinant is'haqbék munonof, sherqiy türkistan jumhuriyiti teshwiqat bölüm bashliqi we milliy armiye siyasiy bölüm bashliqi, podpolkownik abdukérim abbasof, milliy armiye mu'awin bash qomandani général mayor delilqan sugurbayéf qatarliqlar we ular bilen birge seperge atlan'ghanlarning ölümige bu yil 27-awghust küni 70 yil toshti. Bu chésla elwette, xitay hökümiti teripidin resmiyleshtürülgen ularning béyjingda échilidighan memliketlik tunji nöwetlik siyasiy kéngesh yighinigha qatnishish sepiride sowét ittipaqining bayqal köli etrapida ayropilan qazasigha uchridi dep békitilgen 1949-yili, 27-awghust künidur. Exmetjan qasimi qatarliq milliy azadliq inqilab rehberlirining ölümige 70 yil toshqan bu künlerde Uyghurlar özlirining 1944-yili, 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti we daghdughiliq milliy azadliq inqilabi hem uning rehberlirining paji'elik teqdirini eslimekte. Shuning bilen bir waqitta ijtima'iy taratqularda exmetjan qasimi qatarliqlarning ölümige bolghan gumanliq qiyaslar, ayropilan qazasigha bolghan türlük perezler yenila xuddi burunqigha oxshashla dawamlashmaqta.

Exmetjan qasimi qatarliq milliy azadliq inqilab rehberlirining ayropilan qazasi rastinila yüzberdimu? bu tasadipiy yüzbergen hadisimu yaki uning bashqa arqa körünüshi barmu dégendek so'allar dawamliq qoyulup kéliniwatqan bolup, mezkur "Sirliq ayropilan weqesi" hetta rusiyediki 20-esir Uyghur diyari tarixini tetqiq qilidighan we bu mesilige qiziqidighan tarixchilar we zhurnalistlarningmu qiziqishini qozghap kelgenidi. Ashu ayropilan weqesi yüz bergen rusiyening bayqal köli boyidiki buryatiye jumhuriyitining ulan-udé shehiride turushluq pénsiyege chiqqan zhurnalist, "Bayqalning siri" gézitining sabiq tehriri botajap radnayéf köp yillardin buyan sherqiy türkistan jumhuriyiti tarixi we exmetjan qasimi qatarliqlarning tragédiyesi heqqide izdiniwatqanlarning biri bolup, u ikki qétim ashu ayropilan chüshüp ketken taghqa mexsus tekshürüshke barghan we özining shu éniqlashliri heqqide mexsus maqaliler élan qilghanidi.

"Men 2013-yili we 2015-yili, ashu ayropilan chüshüp ketken jaygha bardim" deydu botajap radnayéf, uning tekitlishiche, u 2013-yili bir guruppa buriyat yashliridin mexsus qidirip tekshürüsh guruppisi qurup, exmetjan qasimi qatarliqlar olturghan ayropilan chüshüp ketken bayqal köli boyidiki qaban téghining xamar-daban dégen yérige barghan. Uning éytishiche, u qoyuq ot-chöpler arisidin yenila ashu ayropilan qanitining bir parchisini tapqan, hetta ular eyni waqitta ayropilan chüshüp, uning mayliri éqip köygen chong bir jayda hazirghiche héchqandaq ösümlük ösmigenlikini sezgen.

Botajap radnayéfning éytishiche, mezkur qaban téghidiki xamar-daban dégen jaygha 1949-yili, 8-ayda bir ayropilanning chüshüp ketkenliki heqqidiki uchurlarni shu jaydiki ahaliler uzundin buyan bilidighan ish idi. Lékin yerlik ahaliler buni bilsimu, emma bu ayropilanda sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberliri bolghanliqini bilmeytti. U bu heqte toxtilip: "Lékin yerlik ahaliler, ashu taghda bir ayropilan yatidu, qandaqtur bir xitay ayropilani dep biletti. 2013-Yili, biz bir parche maqale élan qilduq, buningda biz bu Uyghur ayropilani dep yazduq, yeni sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti rehberliri olturghan dep. Ular ayropilan xadimlirining sowétlik ikenlikini biletti, shu waqitta 17 yashlarda bolghan bir mongghul ayropilandin ruslar we xitaylarni élip chüshti dédi" dep bayan qildi. Uning ilgiri sürüshiche, uning ayropilandin élip chiqilghanlarning ruslar we xitaylar dégini emeliyettiki ayropilandiki besh rus uchquchi we ayropilan xadimi, xitaylar dégini ashu exmetjan qasimi bashchiliqidiki kishilerdur, chünki ular Uyghurlarni bilmeytti. Radnayéf maqale élan qilghandin kéyin mezkur sirliq ayropilan qazasi we sherqiy türkistan inqilabi rehberlirining teqdirige a'it maqaliler we birdinla bu weqege qiziqidighanlar köpeygen.

Botajap radnayéf 2015-yili, rusiyening bir téléwiziye guruppisini bashlap, shu weqe bolghan taghqa ikkinchi qétim chiqqan bolsimu, emma tuman qaplap kétip, axirghiche baralmighan. Lékin ularni bashlap mangghan yol bashlighuchi, olég gishka 1980-yillarda bu jaygha chiqip, ashu ayropilanning qalduq radi'o apparatini tapqan we süretke chüshken. Ular éniqlighanda mezkur tépilghan radi'o apparatidiki nomur bilen ashu hadisige uchrighan ayropilanning nomuri oxshash chiqqanliqi üchün bu radi'o apparati ashu ayropilanning qalduqi dep békitilgen. Olég gishka isimlik kishi ashu radi'o apparatining palta bilen urup parchilan'ghan bir parchisini uninggha xatire qilip bergen.

Xitay hökümiti resmiy türde exmetjan qasimi qatarliqlarning 1949-yili, 27-awghust küni bayqal köli boyidiki irkutskiy etrapida qazagha uchrighanliqini bildürüp keldi. Xitay hökümiti hazirghiche weqe bolghan éniq bir jayni körsetmigen. Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix dotsénti doktor erkin ekremning qarishiche, Uyghurlar arisida bolsa ene shu waqittin tartip izchil bu weqege ishenmeslik mewjut bolup keldi. Buning sewebi xitay terepning xelqqe weqe heqqide qayil qilarliq we ishenchlik, pakit we matériyallarni körsetmigenliki, eksiche ölgüchilerning bezi buyumliri, mesilen sa'et, resim, kiyim-kéchek qatarliqlirining köymey, saq bolushi we bashqilardur.

Wehalenki, rusiye metbu'atlirida exmetjan qasimi qatarliqlar olturdi, dep qaralghan ayropilanning "Il-12" tipliq yéngidin yasalghan ayropilan ikenliki, buning 1949-yili, 25-awghust küni rusiyening buriyatiye jumhuriyitidiki qaban téghidiki xamar-daban dégen yerge chüshüp ketkenliki shuningdek bu weqeni körgenlerning guwahliqlirigha a'it maqaliler tarqaldi. Rusiyening bir tekshürüsh doklatidimu weqening 25-awghust küni yüz bergenliki we qandaq yüzbergenliki bayan qilindi.

2013-Yili, rusiyede élan qilin'ghan "Qaban téghining siri" dégen mawzuda lé'onid aktinof, wladimir buyixayéf, botajap radnayéf qatarliq üch aptor teripidin yézilghan maqalide hemde botajap radnayéfning 2016-yili élan qilghan "Sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberlirining ölüm siri" mawzuluq maqalilerde bu jeryanlar tepsiliy xatirilinidu. Bulardin melum bolushiche, pakitlar xitaydiki matériyallarda qeyt qilin'ghandek bolmastin, belki exmetjan qasimi qatarliqlar olturdi, dep qaralghan shundaq bir ayropilanning 1949-yili, 24-awghust küni almutadin uchup krasnoyarskiy shehirige qonup, etisi, yeni 25-awghust küni etigende chita shehirige qarap uchup, shu küni buriyatiye jumhuriyitidiki qaban téghida, hazirqi qabansk shehiridin 31 kilométir nérigha chüshüp ketkenliki, ayropilanda qazagha uchrighuchilarning exmetjan qasimi bashliq sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberliri bolushi mumkinliki otturigha qoyulidu.

Mezkur ayropilan weqesidin peqetla Uyghurlarla guman qilghan emes, belki bu weqege qiziqqan hem tekshürgen rusiyeliklerdimu gumanliq so'allar tughulghan. Botajap radnayéf ene shularning biri. Undaqta rastinila ayropilan hadisisi yüz bergen déyilse, bu tasadipiy yüz bergen hadisimu yaki bu pilanliq keltürüp chiqirilghanmu? botajap radnayéf, ayropilan hadisisige a'it köp mesililer we eyni waqittiki siyasiy shara'it qatarliqlarni tehlil qilidu. Botajap radna'éf "Méningche buningda bir weyran qilish bar dep oylaymen, méning qarishimche, bu köpinche weyran qilish herikitige oxshaydu, biraq bu heqte éniq höjjet yoq" deydu.

U, özining mundaq guman'gha kélishidiki amillarni otturigha qoyup, weqe bolghan taghning égiz emes, adettikidek ormanliq tagh ikenliki we ayropilanning bekla töwenlep uchqanliqini körsitidu: u: "Men sowét mexsus orgining weyran qilishimikin dep oylaymen, hadisige a'it analizda déyilishiche, ayropilan 1200 métir égizlikte uchqan, eslide 2200 métirlarda uchushi kérek idi. Qaban téghining égizdiki 1400 métir etrapida, ayropilan uchqan yerdin égiz, yene kélip ayropilan nachar hawada, tumanda uchqan, bundaq ehwalda we bundaq égizlikte taghqa urulushi mumkin idi, qarang, barliq shahitlarning déyishiche, herbiyler shu yerde qép qalghan hemme nersini toplap köydürüwetken. Esliheler we hemmini yoqitiwetken, bashqa héchkimni u yerge barghuzmighan" deydu.

Uning ilgiri sürüshiche, bu tagh adettiki égizlikte bolup, ayropilan soqulup kétidighan halda emes. U yerge her qandaq adem baralaydiken. U bu heqte toxtilip: "Bu taghning égizliki texminen 1300métirlardin égiz, yene yiraqta téximu égiz tagh bar, yeni 3000 métirlarda, sap tashliq taghlar, weqe bolghan taghda tashliqlarmu yoq, pes, ormanliq, yeni bir taygidur. Men némige heyran qaldim we qiziqip qaldim désingiz, u jaygha chiqqili bolmaydu déyishkenidi. Emma undaq emes, chiqqili bolidu, elwette, yiraqta égiz taghlar bar, u yerge peqet taghqa chiqish tenheriketchiliri chiqalaydu, emma bu yerge hetta mektep oqughuchilirimu baralaydu, yeni yuqiri sinip oqughuchiliri chiqalaydu.".

Radnayéfning éytishiche shuningdek öz maqaliside shahitlarning uchurliri arqiliq bayan qilishiche, bu taghda éyiq we bashqa yirtquch haywanlar bar. Lékin, ularning jesetliri bir heptilerdin kéyin élip chüshülgen. Aldi bilen ikki owchi ayropilan chüshken yerge barghan bolup, ular bir qisim altun pullarni alghan, ular jesetler, sa'et, gilem we bashqa buyumlarni körgen. Ular arqidin weqeni yerlik herbiylerge melum qilghandin kéyin herbiyler tézdin taghni qamal qilip, héchkimni barghuzmighan, jesetlerni xurum tagharlargha qachilap, élip chüshüp, aptomobil bilen ula-udége élip ketken. Bu jayni moskwadin biwasite kelgen herbiy bashliqlar qattiq kontrolluq we mexpiyetlik astigha alghan.

Amérikadiki wodrow wilson merkizi stalinning 1949-yili, 2-séntebir küni maw zédonggha ewetken "Shinjang démokratik heriket wekilliri" ömikining irkutskiy etrapida ayropilan hadisisige uchrighanliqi heqqidiki télégrammisini élan qildi. Buningda del exmetjan qasimi qatarliqlar közde tutulghanidi. Emma stalinning télégrammisidimu bezi müjmellik barliqi melum.

Lékin, milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri, jümlidin merhum asim baqi, hashir wahidiy, sabit abduraxman qatarliq milliy azadliq inqilabqa qatnashqan sabiq milliy armiye ofitsérliri özlirining 1990-yillarda almutada élan qilghan eserliride, sowét ittipaqining 1942-1949-yilliri ghuljida doxtur salahiyitide pa'aliyet qilghan muhim bixeterlik erbabi, kéyin bishkekte yashap wapat bolghan hakim japparning ashkarilishi namida exmetjan qasimi qatarliqlarning moskwada öltürülgenlikini körsitishkenidi.

Mana hazir 1949-yili 8-ayda yüzbergen bu weqege 70 yil toshsimu, emma exmetjan qasimi qatarliqlarning ölümini suyiqest dep qarighuchilarning perezliri we qarashlirini ispatlaydighan yaki ret qilidighan hem weqening emeliy jeryanigha a'it ishenchlik bir tekshürüsh doklati we yaki munasiwetlik mexpiy höjjet sowét arxipliridin téxiche ashkarilinip élan qilinmidi. Mundaq ehwalda bu weqe bir sirliq tügün süpitide uning heqqidiki türlük gumanlar we qiyaslarning buningdin kéyinmu, xéli uzunlarghiche izchil dawamlishishi tebi'iy.

Toluq bet