Шең шисәй һакимийитиниң ахирлишишида америкиниң көрсәткән тәсири

Мухбиримиз үмидвар
2019-01-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1933-Йилдин 1944-йилғичә уйғур елиниң сиясий контроллуқини қолиға еливалған лявниңлиқ хитай шең шисәй.
1933-Йилдин 1944-йилғичә уйғур елиниң сиясий контроллуқини қолиға еливалған лявниңлиқ хитай шең шисәй.
en.wikipedia.org

1941-Йили, совет-герман урушиниң партлиши, японийәниң америкиниң прел харбор базисиға һуҗум қилип, америкиниң японға қарши уруш елан қилиши билән иккинчи дуня уруши йеңи бир җиддий басқучқа кирди вә узун өтмәй америка, совет иттипақи, әнглийәниң фашизмға қарши иттипақдашлиқи шәкилләнди. 1942-Йилиға кәлгәндә уйғур дияри америкиниң иран арқилиқ қорал-ярақ, оқ-дориларни японийәгә қарши уруш қиливатқан гоминдаң қошунлириға йәткүзидиған муһим өткүнчи базиға айланған болуп, уйғур дияриниң фашизмға қарши иттипақдаш дөләтләрниң өзара алақә қилишида өтүшмә йоллуқ орни ашти. Бу мунасивәт билән америка һөкүмити уйғур диярида, йәни үрүмчидә өз консулханисини ечишни ойлашқан болуп, хитай тәрәпму буниңға қошулуп, 1943-йили, 4-айда үрүмчидә америка консулханиси рәсмий қурулди. Әмма, америкиниң үрүмчидә консулхана қуруп, бу районда өз һәрикитини башлиши көп йиллар совет иттипақиниң һимайиси астида мәвҗут болған шең шисәйниң совет иттипақиниң гитлер германийәсигә қарши урушта қийин әһвалға қалған вақтидин пайдилинип, хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити билән алақә орнитип, 1943-йилидин етибарән совет иттипақиниң бу өлкидики тәсири күчини тазилап, уйғур диярида гоминдаң һакимийитиниң орнтилишиға йол ачқан, шуниңдәк уйғур диярида совет иттипақиға қарши позитсийә вә тәшвиқатларни күчәйткән вақтиға тоғра кәлгән иди.

Тарихчиларниң пәрәз қилишичә, җаң кәйши америкиниң үрүмчидә консулхана қурушиға йол қоюп, америка тәсир күчини бу районға әкириш арқилиқ совет иттипақиниң бу җайдики монополи вә үстүн тәсир күчигә тақабил туруш, һәтта совет иттипақиниң германийә қошунлирини тармар қилип, өзини оңшивалғандин кейин бу җайни тартивелишини тосуш үчүн қолланған чарә иди. Демәк, америкиниң фашизмға қарши уруштики иттипақдашлиқни күчәйтиш мәқситидә бу районда өз паалийитини башлиши хитай-совет риқабити күчийип кәткән шуниңдәк буниңда шең шисәй муһим рол ойниған бир вәзийәткә тоғра кәлгән иди.

Америка явропада иккинчи уруш мәйдани ечишқа тәйярлиниватқан вә совет иттипақиниң асия районида японға қарши урушқа киришини қолға кәлтүрүшкә тиришиватқан мундақ бир пәйттә 1943-йилиниң ахирилири вә 1944-йилиниң бешидин башлап, алтайда осман батур қатарлиқ қазақларниң қораллиқ қозғилаңлири бара-бара җанлинишқа башлиди вә һәтта ташқи моңғулийә қазақ қозғилаңчилириниң арқа базисиға айланди, 1944-йилиниң яз айлирида болса, нилқа тағлирида қозғилаң партлап, бу һәрикәтләр совет иттипақиниң һесдашлиқиға еришти. Буниң билән, бу вәқәләр фашизмға қарши урушта бирлик сәп һасил қилип, германийә вә японийә фашистлириға қарши явропа вә асия уруш мәйданида күрәш қиливатқан совет иттипақи-америка қошма штатлири, әнглийәниң иттипақдашлиқ мунасивәтлиригиму тәсир көрситишкә башлиған иди.

Мана шундақ әһвалда йәрлик хәлқ тәрипидин «җаллат» дәп нам алған шуниңдәк совет иттипақи билән хитай арисидики зиддийәтни улғайтиш ролини ойнап, фашизмға қарши иттипақдашлиққа дәхли йәткүзгән шең шисәйниң сиясий тәқдириму хәлқара чоң дөләтләрниң диққитидин орун алди. Совет иттипақи архип һөҗҗәтлиридин мәлум болушичә, совет компартийәси сиясий бюроси 1943-йили май ейидики йиғинида мәхпий түрдә уйғур елидики хәлқләрниң азадлиқ һәрикәтлирини қоллап, шең шисәйни ағдуруп, уни қоғливетишни қарар қилған. Чүнки, шең шисәй совет иттипақиниң бу райондики мәнпәәтлиригә қаттиқ зәрбә бәргән иди.

Мана мундақ әһвалда америка тәрәпму шең шисәй мәсилисигә көңүл бөлүшкә башлиди. Бу мунасивәт билән америкиниң чоңчиңдики әлчиси гаусс америка дөләт ишлири министирлиқиға йоллиған доклатида совет һөкүмитиниң шең шисәйгә достанә әмәслики, шең шисәйниң давамлиқ һакимийәттә қеливәрсә чегра вәқәлири вә зиддийәтләрниң давамлишидиғанлиқини илгири сүргән. Гаус хетидә американи совет-шинҗаң мунасивәтлиригә ашкара арилишип қелиштин еһтият қилишни тәклип қилған.

Америка дипломатлириниң 1940-йиллардики уйғур елидики паалийәтлири үстидә тәтқиқат елип барған қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалофниң қаришичә, америка һөкүмити совет-хитай мунасивәтлириниң яманлишип кетишини халимиған болуп, америка әлчиси гаусниң нәзиридә шең шисәй совет-хитай мунасивәтлириниң начарлишип кетишигә тәсир көрсәткән шәхс иди.

Рус тарихчиси кирил барминниң диссертатсийәсидики пикирләргә асасланғанда, америка тәрәп, дуня уруши давамлишиватқан бу әһвалда хитай билән совет иттипақиниң урушуп қелишиниң америка билән совет иттипақиниң иттипақдашлиқ мунасивәтлиригә тәсир йәткуизидиғанлиқи, хитай билән совет иттипақиниң яришишида, фашизмға, болупму японийәгә қарши урушта һәмкарлиқ һасил қилишида «шинҗаң мәсилиси» ниң тосалғулуқ қилидиғанлиқини яхши чүшәнгән иди.

Униң үстигә шең шисәй 1937-1944-йиллири арисида йәрлик уйғур, қазақ вә башқа милләтләргә қарита кәң көләмдә тутқун қилиш, җазалаш елип барған болуп, шең шисәй дәври уйғур дияриниң 20-әсир тарихидики әң қабаһәтлик мәзгил иди, тарихчилар шең шисәй түрмисидә 80-100 миң әтрапида адәмниң өлтүрүлгәнлики қәйт қилиниду.

Рус тарихчиси барминниң йезишичә, мана шундақ бир қатар әһвали астида америка тәрәп җаң кәйшиниң шең шисәйни йөткәп кетип, шең шисәй һакимийитиниң ахирлишишида һалқилиқ рол ойниған.

Америка әлчиси гаус доклатида шең шисәй давамлиқ «шинҗаңда қеливәрсә, совет русийәси билән болған мунасивәтниң бузулуши келип чиқиду, шең шисәй, хитайниң бирликидики йошурун хәтәр», дәп қариған,

Абләт камалофниң ейтишичә, гәрчә америкиниң шең шисәйни орнидин қалдуруш һәққидә қандақ әмәлий һәрикәт қилғанлиқи һәққидә ениқ материял болмисиму, әмма америка шең шисәйниң җаң кәйши тәрипидин йөткәп кетилиши вә шең шисәйниң зулмәтлик дәвриниң ахирлишишиға тәсир көрсәткәнликини җәзм қилиш мумкин, чүнки әйни вақитта хитай америкиниң бундақ қәтий тәклипи болса чоқум аңлайтти.

Рус тарихчиси кирил бармин өзиниң «чоң дөләтләрниң 1918-1949-йиллири шинҗаңдики сиясити» мавзулуқ диссертатсийәсидә америка һөкүмитиниң җаң кәйшиниң шең шисәйни йөткәп кетишидики асаслиқ амил икәнликини көрситиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт