Seypidin ezizning oqurmenlerge yetmigen "Ömür dastani" ning 3-tomidiki uchurlar (2)

Muxbirimiz ümidwar
2019-06-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Seypidin ezizi 1960-yillarda bay nahiyesidiki xelq arisida. "Shinjang resimlik zhurnili" 1966-yilliq sanliridin süretke élin'ghan.
Seypidin ezizi 1960-yillarda bay nahiyesidiki xelq arisida. "Shinjang resimlik zhurnili" 1966-yilliq sanliridin süretke élin'ghan.
Photo: RFA

Ju énley qoshulmighan "Shinjang Uyghur aptonomiye hökümiti"

Seypidin ezizning "Ömür dastani" ning 3-tomi, "Tengritaghda quyash" ning birinchi qismi uning 1949-yili, 9-ayda béyjingdiki siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatnashqandin kéyin xitay rehberliri bilen "Shinjang" gha a'it bir qatar mesililer heqqide némilerni sözleshkenliki, ularning qandaq orunlashturush élip barghanliqi heqqidiki bayanlar bilen bashlinidu. Bolupmu eserdiki 1949-yili, 9-10-aylarda seypidin ezizning béyjingda xitay rehberliridin maw zédong, ju énley, lyu shawchi we ju dé qatarliqlar bilen ayrim-ayrim uchriship, Uyghur diyarining siyasiy, ijtima'iy, hakimiyet qurulushi, milliy aptonomiye, milliy armiyening teqdiri we bashqa mesililer boyiche mexsus söhbetleshkenliki özgichilikke igidur.

Seypidin ezizning eslishiche, u aldi bilen shu waqittiki xitay bash ministiri ju énley bilen mexsus xitay xelq azadliq armiyesi Uyghur diyarini igiligendin kéyinki hakimiyet qurulushi, milletler hoquqi mesilisi, qurulidighan hökümet we uning ezaliri terkibi hem her qaysi tereplerdin, jümlidin "Üch wilayet inqilabi" tereptin qatnishidighan ezalarning sani, hökümetning programmisi qatarliqlarni muzakire qilghan. Milliy mesile alahide muhim sözlishish témisi bolghan bolup, ju énley hemme milletlerning hoquqta barawer bolidighanliqi, biraq milliy ziddiyetlerni kücheytken chong xenzuchiliqqa qarshi turushni shuningdek xitay dölitining birlikini qoghdash üchün oxshashla yerlik milletchilikke qarshi turushni otturigha qoyghan.

Seypidin eziz qurulidighan hökümetning namining néme dep atilishini sorighanda ju énley uni "Shinjang ölkilik xelq hökümiti" dep atashni éytqan bolsimu, emma seypidin eziz uninggha qarshi telepni otturigha qoyghan. U: "Bu mesilini qayta oyliship baqsaq, shinjang Uyghur aptonomiyesi yaki shinjang Uyghur aptonomiyelik hökümiti dések dégen pikirni otturigha qoydum. Ju énleyning pikiri: shinjangda aptonomiye choqum qurulushi kérek. Aptonomiye qurulush üchün aldi bilen shertlerni teyyarlash kérek. Bu shertler awwal partiye, hökümet, herbiy jehettiki teshkiliy qurulushi yolgha qoyush, kéyin xelqning idiyewi sewiyesini kötürüsh. Mushu asasta yéngi aptonomiye mesilisini muzakire qilsaq dédi" dep yazghan. Seypidin ezizning bu eskertishidin melum bolushiche, béyjingdiki xitay siyasiy meslihet kéngishi yighini we yighin axirlashqandin kéyinmu xitay kompartiyesi özlirining 1921-yilidin buyan tekitlep kelgen milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqliri, fédératsiye tüzümidin pütünley yan'ghanliqi üchün milletlerge héchqandaq yüksek aptonomiye yaki sowét ittipaqi modélidiki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérishni küntertipke qoymighan. Shunga bu söhbetlerde Uyghur xelqining héchqandaq milliy hoquqi mesilisi muhakime qilinmighan bolup, eqelliysi seypidin ezizning ittipaqdash jumhuriyet yaki aptonom jumhuriyet emes, belki adettikidek "Shinjang Uyghur aptonomiye hökümiti" namini qollinip ölkilik hökümet qurush teklipimu ju énley bashchiliqidiki xitay rehberliri teripidin ret qilin'ghan. Seypidin eziz bayan qilishiche, u beribir ju énleyning pikirige qoshulghan.

Seypidin ezizning eslimisining 3-tomida qeyt qilinishiche, xitay kompartiyesi bu qétimqi dölet qurush siyasiy meslihet kéngishi yighinida seypidin ezizge alahide yuqiri derijide ehmiyet bergen bolup, u maw zédong re'islikidiki xitay merkizi hökümiti hey'itining ezasi bolghandin tashqiri yene uninggha xitay dölet mudapi'e hey'iti ezasi, qanun hey'iti ezasi we xitay milliy ishlar komitétining mu'awin mudiri qatarliq salahiyetler bérildi. Bolupmu, seypidin ezizning xitay kompartiyesi 28 yil küresh qilip we qanliq jenglerni bashtin kechürüp axiri qurup chiqqan xitay xelq jumhuriyitining maw zédong re'is we 5 mu'awin re'is bolghan hem 56 ezadin teshkil tapqan 62 kishilik xitay xelq jumhuriyiti merkizi hökümiti hey'itining ezasi bolghanliqi, tyen'enmén rawiqida mawning yénidinla orun élishi alahide we zor siyasiy arqa körünüsh hem muddi'alar bilen munasiwetlik bolsa kérek.

Undaqta néme üchün xitay kompartiyesi sabiq musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti ma'arip ministiri bolghan we exmetjan qasimining ornigha yighin'gha qatnashqan seypidin ezizge mundaq yuqiri salahiyet berdi? eger exmetjan qasimi qaza qilmay saq-salamet barghan bolsa shu salahiyetler bérilishi mumkinmidi?

Shiwétsiyede turushluq Uyghur tarixi medeniyiti mesililiri tetqiqatchisi abdushükür muhemmet ependining qarishiche, buningda ikki xil amil bar bolup, birinchidin, bu béyjingdiki xitay dölet qurush yighinigha pütün Uyghur diyaridiki asasiy millet, yeni eyni waqittiki nopusning 80% tin artuqini teshkil qilidighan Uyghur xelqining wekili süpitide qatniship, Uyghur diyarining xitay kompartiyesi hakimiyiti astida bolidighanliqini jakarlishining xitay hökümiti üchün neqeder muhimliqi bilen munasiwetlik.

Abdushükür ependining qarishiche, yene bir muhim amil sowét ittipaqi amili bolup, xitay kompartiyesi rehberliri seypidin'ge alahide imtiyaz bérish arqiliq uni béyjinggha mangdurghan we uni saq-salamet yetküzüp qoyghan shuningdek sherqiy türkistanni xitay kompartiyesining qoligha qaldurghan sowét ittipaqigha rehmet éytish bilen munasiwetliktur.

Tarixchilarning tehlil qilishiche, seypidin ezizning xitay rehbiri ju énleyge yéngi qurulidighan hökümetni "Shinjang Uyghur aptonomiye hökümiti" dep atashni otturigha qoyghanda uning bu mesilini arqigha qaldurushi emeliyette ret qilishtin ibaret bolup, seypidin eziz buninggha maqul dégen. Abdushükür ependining qarishiche, eslide seypidin eziz exmetjan qasimi qatarliqlarning béyjingdiki yighinda fédératsiye sheklidiki hoquqqa, héch bolmighanda ittipaqdash jumhuriyet hoquqigha érishishni telep qilmaqchi bolghanliqini bilidighan bolup, biraq u xitay rehberlirige bu telepni qoymighan, emma inqilab rehbiri exmetjan qasimining béyjinggha barmay turupla bu telipide ching turghanliqi sheksiz.

Eslide maw zédong, 1949-yili, 20-awghust küni ghuljigha ewetken wekili déng lichün arqiliq milliy azadliq inqilab rehbiri exmetjan qasimini béyjingdiki yighin'gha teklip qilghan bolsimu, emma u bashchiliqidiki wekiller ömiki hazirghiche sirliq dep qaralghan ayropilan qazasida, 27-awghust küni sowét térritoriyeside hayatidin ayrilip, ularning ornigha seypidin eziz qatarliq bir Uyghur, bir özbék, bir xitaydin terkib tapqan, milliy azadliq inqilabning rehberliri hésablanmighan üch wekil 1949-yili, 15-séntebir küni sowét ittipaqining yardimi bilen béyjinggha saq-salamet bérip, siyasiy meslihet kéngishi yighin'gha qatnashqan shuningdek seypidin eziz yighinda söz qilip, "Shinjangdiki her millet xelqining xitay kompartiyesining rehberlikide bolidighanliqi" ni jakarlighanidi. Milliy inqilab qatnashquchiliri seypidin ezizni sherqiy türkistan xelqi, jümlidin Uyghur xelqining menpe'etlirige wekillik qilmidi, emma milliy azadliq inqilab rehbiri exmetjan qasimi xelqning menpe'etlirini qoghdashta ching turup, hayatidin ayrildi dep qarap uni yüksek derijide hörmetlep keldi.

Eyni waqittiki ghuljida chiqidighan hökümet organ géziti "Inqilabi sherqiy türkistan géziti" muxbiri, exmetjan qasimi bilen köp qétim uchrashqan, hazir almutada yashawatqan 91 yashliq tatar tarixshunas munir yérzin ependining qarishichimu, "Exmetjan qasimi sherqiy türkistan xelqining menpe'etlirini qoghdashta ching turghan heqiqiy rehber idi". Uning éytishiche, "Eger u béyjinggha saq-salamet barsa xelqning telipi, yeni sherqiy türkistan xelqining arzu-teleplirini otturigha qoyup, uningda ching turushi mumkin idi, mana shu nuqta sowét-xitay rehberlirining pilanigha mas kelmigen bolsa kérek".

Mulahizichilerning qarishiche, seypidin eziz, eslimisining 3-tomida pash qilghan özining "Shinjang Uyghur aptonomiye hökümiti" telipining ju énley teripidin ret qilin'ghanliqigha a'it uchur uning bu eslimisining neshr qilinmay qélishidiki amillardin bolsa kérek?!

Toluq bet