Алмутада академик ғоҗәхмәт сәдвақасоф әсәрлирини тонуштуруш мурасими өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-10-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Академик ғоҗахмәт сәдвақасоф.
Академик ғоҗахмәт сәдвақасоф.
RFA/Oyghan

13-Өктәбир күни алмута шәһиридики достлуқ өйидә көрүнәрлик алим, җамаәт әрбаби вә академик мәрһум ғоҗәхмәт сәдвақасофниң «талланған әсәрләр - түркшунаслиқниң муһим мәсилилири» намлиқ китабини тонуштуруш мурасими болуп өтти. Бу, ғоҗәхмәт сәдвақасоф илми әсәрлириниң 6-томи болуп, униң биринчи қисмида ғ. Сәдвақасофниң тил, әдәбият, уйғур мәдәнийити һәққидики мақалилири орун алған. Мәзкур мақалиләрдә алимниң түркшунаслиқ илми, шу җүмлидин уйғуршунаслиқ илминиң муһим мәсилилири һәққидики қарашлири көрситилгән. Китабниң иккинчи қисми ғ. Сәдвақасофқа беғишланған болуп, униңда алимниң кәсипдашлири, йеқинлири, шагиртлири вә башқиларниң мақалилири, әслимилири берилгән.

Қазақистан уйғурлириниң җумһурийәтлик етно-мәдәнийәт мәркизи уюштурған бу паалийәткә зиялийлар, җәмийәтләр вәкиллири, мәрһумниң шагиртлири, уруқ-туғқанлири қатнашти. Йиғинға риясәтчилик қилған әл-фараби намидики қазақ миллий университети түркшунаслиқ бөлүминиң башлиқи, филологийә пәнлириниң доктори рошәнгүл авакова вә «атамура» нәшрияти уйғур тәһрир бөлүминиң башлиқи малик мәһәмдиноф академик ғ. Сәдвақасофниң тәрҗимиһали вә илмий һәм иҗтимаий паалийәтлири һәққидә мәлумат бәрди. 

Дәсләп сөзгә чиққан сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди ғоҗәхмәт сәдвақасоф илмий паалийитиниң көплигән қазақ, рус вә башқиму милләт алимлири тәрипидин юқири баһаланғанлиқини, униң әмгәклиридә пәқәт тил, әдәбият, мәдәнийәт мәсилилирила әмәс, бәлки уйғурларниң миллий кимликигә аит нурғунлиған қизиқарлиқ һәм салмақлиқ ой-пикирләрниму учритишқа болидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Қ. Ғоҗамбәрди шундақла алимниң өз вақтида уйғуршунаслиқ бөлүмини бир пүтүн уйғуршунаслиқ институтиға айландуруп, бу йөнилиштә интайин көп ишларни қилғанлиқини, шундақла җамаәт әрбаби сүпитидиму уйғурларниң мәдәнийитини, маарипини раваҗландурушта, тәрғиб қилишта өзиниң һәқиқий тәшкилатчанлиқ қабилийәтлирини намайиш қилғанлиқини оттуриға қойди. 

Йиғинда сөзгә чиққан алмута җәмийәтләр кеңишиниң әзаси әхмәтҗан шәрдиноф, шаир муһәммәтимин обулқасимоф, пешқәдәм журналист абдукерим тудияроф, җумһурийәтлик «уйғур авази» гезитиниң баш муһәррири йершат әсмәтоф, тарихчи алим әбләһәт камалоф, «туран дуняси» бирләшмисиниң мудири карлин мәхпироф, тилшунас алим валерий мәхпироф, мәрһумниң юртдашлири вә башқилар ғ. Сәдвақасофниң илмий әмгәклириниң бүгүнки күндики әһмийити, бу илмий әмгәкләрниң уйғурларниң өтмүш тарихи, мәдәнийити, бүгүнки турмуш-тирикчилики, тәқдири вә башқиму көплигән мәсилиләрни тәтқиқ қилиштики роли, мәрһумниң инсаний хисләтлири һәққидә өз қарашлирини билдүрди. 

Радиомиз зияритини қобул қилған «атамура» нәшрияти уйғур тәһрир бөлүминиң башлиқи малик мәһәмдиноф өзини ғ. Сәдвақасофниң һәм юртдиши, һәм шагирти болғанлиқидин наһайити пәхирлинидиғанлиқини көрситип, мундақ деди: «ғ. Сәдвақасоф иккинчи җаһан урушидин кейинки уйғурлар һаятида, болупму уйғуршунаслиқ пенидә өчмәс из қалдуруп кәткән көп қирлиқ талант саһиби иди. Уни шундақла уруштин кейинки уйғур мәдәнийити билән әдәбиятиниң тәрәққиятиға тәңдашсиз төһпә қошқан сима дәп қарашқа болиду. Ғ. Сәдвақасоф миллий мәктәпләргә беғишланған программиларниң, дәрсликләрниң аптори һәм тәрҗимандур. Әң муһими у имла қаидилиримизни бир изға селип бәрди».

Ғоҗәхмәт сәдвақасофниң «талланған әсәрләр. Түркшунаслиқниң муһим мәсилилири» намлиқ китаби җәмий 25 басма тавақ һәҗимдә болуп, униңда абдувәли қайдароф, серк қирабайеф, туғлуқҗан талипоф, әдхәм тенишеф қатарлиқ атақлиқ алимларниң, шундақла башқиму алимларниң, шаирларниң, журналистларниң мақалилири орун алған. Китабниң кириш қисмини язған академик абдувәли қайдароф ғ. Сәдвақасофни уйғур тилшунаслиқиниң пешваси дәп көрситип, мундақ дегән: «ғоҗәхмәтниң тинимсиз әмгәк-әҗри бәдилигә вуҗудқа кәлгән уйғуршунаслиқниң дәсләпки илмий мәктипи болған уйғуршунаслиқ институтиниң йепилип қелиши илимниң һәқиқий җанкөйәри-ғоҗәхмәт сәдвақасофниң аримизда йоқлуқидин дәп билимән. Елигә, хәлқигә хизмәт қилип, пәрзәнтлик пәрзини ақлиялиған әзимәтниң әл ядида мәңгү сақлинишиму, у тоғрилиқ өмүр дастаниниң йезилишиму қанунидур».

Йиғин ахирида сөзгә чиққан академик ғ. Сәдвақасофниң рәпиқиси омақ һәсанова ғ. Сәдвақасофниң һәқиқий алимға хас қабилийәтлири, униң әсәрлириниң әһмийити үстидә тохталди һәм кәлгән барлиқ меһманларға өз рәһмитини изһар қилди. 

Омақ һәсанова зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «ғоҗәхмәт түгәп, униң архипида чечилип ятқан материялларни йиғип, төт том қилип тәйярлидим. Униңға мән билән биллә ишлигән балиларму қарашти. Андин оттуз йил бурун йезилип кәткән имла луғити бар иди, шуни чиқиришқа һәрикәт қилдим. Китабни 70 миң сөзлүк қилип чиқардуқ».

О. Һасанованиң ейтишичә, мәзкур имла луғити җумһурийәтлик вә шәһәрлик уйғур мәдәнийәт мәркәзлириниң иқтисадий ярдими билән 500 нусхида нәшр қилинған иди. У ғ. Сәдвақасоф әсәрлириниң 6-томиға юқирида аталған материяллардин ташқири, мәрһумниң өз вақтида алған мукапатлириниң, көплигән рәсимләрниң берилгәнликини, шундақла уйғурларниң миллий өрп-адәтлиригә бағлиқ материялларниңму орун алғанлиқини илгири сүрди. 

Зияритимизни қобул қилған «өрлеу» муәллимләрниң кәспини мукәммәлләштүрүш институтиниң хадими, филологийә пәнлириниң кандидат доктори руслан арзийеф ғ. Сәдвақасофниң 1929-йили һазирқи алмата вилайитиниң уйғур наһийисигә қарашлиқ чоң ақсу йезисида дуняға келип, 1953-йилдин башлап қазақистан пәнләр академийәсидә илмий хадим лавазимида ишләшкә башлиғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: «ғ. Сәдвақасоф абай намидики қазақ педагогика институтини тамамлап, дәсләптә уйғур-туңган мәдәнийитини тәтқиқ қилиш бөлүмидә ишлиди, андин қазақистан пәнләр академийәси тилшунаслиқ институти тәркибидики уйғуршунаслиқ бөлүмидә тилшунаслиқ бөлүмини башқурди. У, 1972-йили, докторлуқ ишини утуқлуқ яқилап, 1975-йили қазақистан пәнләр академийисиниң мухбир-әзаси болуп сайланди. Ғоҗәхмәт ака 1986-йилдин өмриниң ахирқи күнлиригичә, йәни 1991-йилниң ноябир ейиғичә қазақистан пәнләр академийәси уйғуршунаслиқ институтиниң мудири вәзиписини атқурди. У уйғуршунаслиқ бойичә илмий кадирларни тәрбийиләш ишиға алаһидә көңүл бөлди, йирик тәшкилатчи сүпитидә қазақистан уйғуршунаслиқ пениниң тәрәққиятиға, уйғур алимлириниң чәтәл илмий мәркәзлири билән болған мунасивәтлириниң күчийишигә салмақлиқ төһпә қошти. Академик ғ. Сәдвақасоф дәсләпкиләрдин болуп һазирқи заман уйғур тилиниң имласини системиға селип, имла қаидилири билән имла луғитиниң принсиплирини илмий асаста ишләп чиқти. У илмий паалийәттин ташқири, җәмийәтлик ишларғиму актип қатнашти. Ғоҗәхмәт ака дәсләпкиләрдин болуп қазақистан уйғурлириниң мәдәнийәт мәркизини башқуруп, өзиниң тәшкилатчанлиқ талантини намайиш қилған иди".

Р. Арзийефниң ейтишичә, ғ. Сәдвақасофниң әмгәклири ичидин «пәрғанә вадиси уйғурлириниң тили» намлиқ икки қисимдин ибарәт әмгики пәрғанә вадисиға қилинған бир нәччә екиспедитсийәси нәтиҗисидә йезилған болуп, у чуқан вәлиханоф намидики мукапатқа еришкән иди. Буниңдин ташқири, униң «уйғур тилиниң имла қаидилири», «уйғур әдәбий тилиниң графикиси билән имласи» намлиқ китаблири уйғур әдәбий тилиниң имла қаидилирини мукәммәлләштүрүштә муһим рол ойниди. 

Академик ғ. Сәдвақасоф һаятиниң кейинки йиллири уйғур тилиниң уйғур ели шараитида раваҗлиниш мәсилилири билән шуғулланди. У уйғур аптоном районлуқ уйғуршунас алимлар билән бирликтә иш елип беришни йолға қоюш йөнилишидә алаһидә тиришчанлиқ көрсәткән иди.

Р. Арзийеф мундақ деди: «ғоҗәхмәт ака сәдвақасоф өткән әсирниң сәксәнинчи йиллири уйғур дияри билән биваситә мунасивәт бағлаш мумкинчилики пәйда болғандин башлап, шоар дики уйғуршунаслар билән зич алақә орнитишқа тиришти. Қазақистан пәнләр академийисидики асаслиқ тәтқиқат институтлириниң бири болған уйғуршунаслиқ институтиниң мудири сүпитидә уйғур елидики тил йезиқ комитети, шинҗаң иҗтимаий пәнләр академийиси, шинҗаң университетлири билән зич алақә орнитишқа тиришти. Нәтиҗидә үрүмчи вә алмутадики алимлар өзара пикир алмаштуруш, ортақ лайиһиләр бойичә тәтқиқат елип бериш имканийәтлиригә игә болди. Амма бу паалийәтләр алимниң вапати, кейинрәк уйғуршунаслиқ институтиниң шәрқшунаслиқ институтиға өзгәртилиши билән өзиниң мәнтиқлиқ давамини елип баралмиди».

Р. Арзийеф шундақла ғ. Сәдвақасофниң уйғур дияридики уйғур тилчилириниң әмгәклиригә наһайити диққәт билән қарап, уларниң һәр қандақ бир яхши илмий нәтиҗилиригә дәрһал инкас билдүрүшкә тиришқанлиқини көрсәтти. У, вақитниң өтүши билән қазақистан уйғур тилиниң уйғур ели билән имла вә аталғу җәһәттин бирликкә келидиғанлиқиға ишәнгән һәм уйғуршунаслиқ институтида шу йөнилиштики паалийәтләрни бәлгилигән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт