Айшәмхан - шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң намсиз қәһримани (2)

Мухбиримиз үмидвар
2019-05-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Миллй армийә офитсер җәңчилири
Миллй армийә офитсер җәңчилири
Photo: RFA

Батур шәпқәт һәмшириси

1945-Йили, 7-айниң 23-күни, сопахун совуроф командирлиқидики ақсу фронтида җәң қилиш үчүн тәйярланған атлиқ ескадрон урушқа атлиниш алдида текәс дәряси бойида шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә, һәрбий ишлар назири әхмәтҗан қасими қатарлиқ һөкүмәт рәһбәрлири, йәрлик мәмурий шәхсләр, һәр милләт хәлқи алдида шәрқий түркистан җумһурийитиниң ай юлтузлуқ йешил байриқини тапшурувелип, байраққа һөрмәт билдүрүп қәсәм беришти. Әнә шу текәстә миллий армийә сепиға қобул қилинған айшәмханму миллий армийиниң аял җәңчилириниң формисини кийгән һалда мәзкур җәнубий фронт әтритиниң җәңчиси сүпитидә қәсәмяд мурасимиға қатнашти. Тарихий шаһитларниң әслимисидә қәйт қилинишичә, җәңчиләр алди билән текәс дәрясиниң сүйидә тәрәт алғандин кейин, әлихан төриниң имамлиқ қилишида коллектип намаз оқушуп, арқидин бирдәк һалда уларниң намизи чүшүрүлгән. Айшәмханму әнә шу рәсмийәтләрни бәҗа кәлтүрди. Әнә шу қошунниң җәңчиси сүпитидә әлихан төрә йетәкчиликидики мәзкур мурасимға қатнашқан, 2017-йили бишкәктә вапат болған хәмит кәнҗибайефниң 2013-йили сөзләп беришичә, мурасим наһайити һәйвәтлик болди вә әлихан төрә һәммә җәңчини қуранниң астидин өткүзгән.

Миллий армийидә бирәр һәрбий йүрүшкә атлиниш алдида, яки йеңи бир қошун вәзипә тапшурувалғанда вә яки йеңи әскәрләр қошунға қобул қилинғанда коллектип қәсәм бериш адәт қилинған иди. Хәмит кәнҗибайефниң әслишичә, шу күнки қәсәмләрниң мәзмуни: «барлиқимни инқилаб, шәрқий түркистан азадлиқи үчүн тәқдим қилимән. Бу йолда еғир мушәққәтләргә, оңушсизлиқларға дуч кәлсәмму қәтий бәрдашлиқ берип, җазаларға, азабларға чидап, әқидәмдин вә йолумдин қайтмаймән, өкүнмәймән, инқилабқа, вәтәнгә вә сәбдашлиримға һәргиз асийлиқ қилмаймән, бу йолда бешимға өлүм кәлсиму қилчә тәврәнмәймән, әгәр қәсимимгә хилаплиқ қилиш йүз бәрсә, икки аләм қара йүз болимән! . . .» Дегәндәкләрдин ибарәт иди.

Хәмит кәнҗибайефниң әслишичә, текәстә бу қошунға келишкән бир уйғур қизи вә униң ери қобул қилинған болуп, у бу қизниң шәпқәт һәмшириси болғанлиқини шуниңдәк униңму өзлири билән бир сәпкә тизилип, қәсәм бәргәнликини көргән. У қизни абдукерим аббасоф өзи сиясий комиссар сүпитидә қошун тәркибигә қобул қилған иди. Хәмит кәнҗибайефниң ейтишичә, у абдукерим аббасоф билән йеқин ағинә болғанлиқи үчүн у ақсу урушидиму баштин ахири абдукерим аббасофниң йенида турған, абдукерим аббасоф қәйсәр миҗәзлик, батур кишиләрни наһайити яхши көрәтти. Шуңа у айшәмханниң қәйсәрликигә қайил болғанлиқи үчүн уни башқа рәһбәрләр, йәни сопахун, қасимҗан, дамолла рази қатарлиқлар билән музакирилишип қошунға қобул қилған иди. 

Шәрқий түркистан һөкүмәт рәһбәрлири вә бир қанчә миң хәлқниң ғалибийәт тиләп, гүлләр чечип узитиши билән айшәмханни өз ичигә алған җәнубий фронт атлиқ қошуни ақсуға атлинип, хәтәрлик, музлуқ тик чоққилар вә ақ даван, қар даван дәп аталған хәтәрлик музлуқ даванлардин өтүп, бозкериги дегән йәр арқилиқ байниң қийир йезисиға чүшүп алди билән у җайни, арқидин 8-айниң 9-күни байни азад қилди. 19-Авғуст күни болса қорғанни азад қилип, у җайдики бир йерим рота хитай қошунини тармар қилип, 170 дин артуқ милтиқ, 17 пилимот вә башқа қорал-ярақ, оқ-дориларни олҗа елип, муздаван йолини игиләп, или билән ақсу йолини туташтурди. Бу җәрянда сопахун командирлиқидики атлиқ әтрәт илгири-кейин қийир, бай, қорған, тузават, қизилбулақ, боздөң, җам, конашәһәрдики кәптәрхана, заратгаһ җәңлири вә ақсу йеңишәһәргә қоршап һуҗум қилиш җәңлирини елип барған болуп, улар буларниң һәммисидә ғәлибини қолға кәлтүрди. Айшәмхан бу җәңләрниң һәммисигә дегүдәк шәпқәт һәмшириси сүпитидә қатнишип, яридарларни қутқузди. яридарларниң һалидин хәвәр елиш, уларға тамақ етип бериш, ярисини теңиш вә башқа хизмәтләрни қилип, җәңчиләрниң һөрмитигә еришти. 

Миллий армийә 1945-йили, 9-айниң 1-күни конишәһәр, йәни онсуни азад қилди, 7-чесла ақсу йеңи шәһирини қоршивелип, һуҗум башлиди. Әнә шу чағда ескадрон командири болған мәрһум өмәрҗан кәримофниң әслимисидә баян қилинишичә, 11-сентәбир күни миллий армийә тунҗи қетим ақсу сепилиға шота қоюп чиқип, шәһәрни игиләш җәң оператсийәси елип барған болуп, бирақ сепил үстидики дүшмәнләр уларни сезип қелип, қаттиқ от күчи билән шота арқилиқ сепилға чиқмақчи болған җәңчиләрни етип чүшүрүветиду шуниңдәк дүшмән йәнә миллий армийиниң яридарлар вә өлгәнләрни сепил түвидин қайтуруп әкивелишиға йол қоймай, пилимот вә милтиқлардин ямғурдәк оқ яғдуриду. Мәмәт исмаил исимлик қол пилимотчиси җәңчи ақсу сепилиниң шәрқий темидин кечиси сепилға чиқиватқанда, дүшмән тәрипидин етип чүшүрүветилгән вә униң оң йотиси астиға төт пай оқ тегип, путини чул-чул қиливәткән иди. У хәндәктики суға чөмүливелип, бир кечә суда йетип сақ қалған. Әтиси айшәмхан дүшмәнниң яғдуруватқан оқлириға қаримай, нәччилигән яридарларни көтүрүп, мәйдандин қутулдуруп чиққандин сирт йәнә хәндәк ичидики мәмәт исмаилни көрүп, башқиларниң тосуши, дүшмәнниң оқлириға қаримай хәндәк түвигә берип, яридар җәңчини тартип чиқирип, уни йәлкисигә артип гаһ өмиләп, гаһ йүгүрүп миллий армийә аборониға елип келиду. Айшәмханниң үсти-беши лай, қанға миләнгән болуп, чачлири чувуқ, чарчиған һалда иди. Шуниң билән мәзкур җәңчи дәрһал давалинишқа еришиду вә арқидин илиға әвәтилип, яриланған пути кесиветилиш бәдилигә һаяти қутқузуп қелиниду. У, 1980-йилларғичә һаят яшайду.

Айшәмханниң батур сүпәт вә келишкән қәдди-қамити, ғәйрәтлик, тиним тапмайдиған, ишчан вә хушхуйлуқи, хизмәтләрни таллимайдиған, қайси иш болса қиливеридиған, кишиләргә көйүмчан, меһрибан вә һәр даим җәң мәйданида җәңчиләр билән биргә болуп, қорқумсизлиқ билән яридарларни қутулдуруши җәңчиләрниң һәтта онсу вә ақсу әтрапидики пуқраларниңму көзигә челиқип, һөрмәт қозғиған шуниңдәк «айшәмхан» дегән бу исим җәңчиләр, пидаийлар вә уларни қоллаватқан хәлқниң арисиға тәз тарқалған.

Униң һәр даим ярилинип маңалмиған еғир яридар җәңчиләрни җәң мәйданидин йәлкисигә елип көтүрүп, бихәтәр җайға йөткәп ярисини теңиши нәтиҗисидә, нәччә онлиған җәңчиләрниң һаяти қутулуп қалған болуп, у, исми-җисмиға лайиқ «шәпқәт һәмшириси» гә айланған иди. Болупму униң ақсу сепилиға шотилиқ һуҗум қилиш җеңидә еғир яриланған җәңчини ямғурдәк йеғиватқан оққа қаримай, қутулдурувелиш арқилиқ көрсәткән батурлуқи ақсу фронтидики миллий армийә командирлири вә җәңчилириниң алқишиға еришиду. 

Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити айшәмханниң көрсәткән пидакарлиқи үчүн уни «пидаий» күмүш медали билән тәқдирләйду. 

(Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт