Ayshemxan-sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining namsiz qehrimani ( 1)

Muxbirimiz ümidwar
2019-04-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Muntizim milliy armiye.
Muntizim milliy armiye.
RFA

Azadliq üchün jengge atlinish

Uyghurlar öz tarixidiki meshhur ayallardin tolimu pexirlinidu shuningdek ular ayallarni ulughlash, hörmetlesh, hetta öz tarixidiki ayal namayendilerni özlirining milliy simwolliri süpitide qedirlesh hem tikleshke alahide ehmiyet béridu. Uyghurlar pexirlinidighan milliy simwolliri qatarida milletning azadliqi, erkinliki üchün küresh qilip, öz hayatini shu yolgha atighan bir qisim ayal qehrimanlar muhim salmaqni igileydu. Bu ayal qehrimanlar heqqide yüzligen dastan, roman-powést, shé'ir-hékaye, naxsha-muzikilar we bashqa her xil eserler yézilip we éghizdin-éghizgha medhiye oqulup kélinmekte.

Ene shu namliri yad étilip, medhiyelinip kélin'gen nuzugum, rizwan'gül qatarliq qehriman ayallardin bashqa yene bir qisimlarning nami xelq ichige keng bilinmey qalghan bolup, ularmu oxshashla hayat-mamatliq küresh sepliride, jeng meydanlirida erler bilen teng qehrimanliq rohini namayan qilghan idi.

Ene shundaq namsiz qehrimanlarning biri sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining jenubqa ewetken qoshunining jengchisi, shepqet hemshirisi ayshemxandur! .

Ayshemxan aqsu urush meydanida pidakarliq bilen jenglerge qatniship, yaridarlarni qutuldurup, axirida düshmen qoligha chüshüp qalghandimu tiz pükmey düshmen teripidin chépip öltürülgen bash egmes, öz mewqesi we qesimige sadiq jengchi idi. Lékin, milliy armiyening mezkur shepqet hemshirisining qehrimanliq ish-izliri eyni waqittiki aqsu urush meydanida bolghan jengchi-ofitsérlarning hörmitige érishken bolsimu, biraq uning düshmenning qoligha chüshüp qalghandin kéyinki teqdiri namelum qalghanliqi, shuningdek waqitning ötüshige egiship, uning nami tarix betlirige yézilip, teshwiq qilinmay qélishi bilen xelq bu qehrimandin xewersiz qalghan idi.

Ayshemxanning nami aqsugha ewetilgen qoshunning komandiri sopaxun sowurofning eslimiside tilgha élinidu. Ayshemxanning qehrimanliq ish-izliri yene eyni waqittiki weqeler shahiti, zhurnalist eysa yüsüpning "Aqsuda 1945-yili" mawzuluq kitabidimu "Qemernisa" dégen isim bilen milliy armiyening shepqet hemshirisi süpitide xéli köp teswirlinidu. 1980-Yillardin kéyin oqurmenler ene shu eser arqiliq aqsu urush meydanida "Qemernisa" isimlik shepqet hemshirisi bolghanliqi bilen tonushqan idi.

2000-Yillardin kéyin aqsudiki bir qisim tarixchilarning izdinishi, bolupmu aqsu urushigha qatnashqan sopaxun sowurof, mömin talip, ömerjan kerimof, ömerjan sabitof we bashqa sabiq milliy armiye komandir-jengchilirining eslimiliri arqiliq aqsu urush meydanidiki mezkur batur Uyghur qizining heqiqiy ismining ayshemxan ikenliki békitildi.

Undaqta ayshemxan özining qehrimanliq dastanini qandaq yazdi?

Tarixiy pakitlar boyiche alghanda, 1945-yili, 7-ayda sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti we sherqiy türkistan milliy armiyesi bash qomandanliq shtabi shimaliy we ottura yönilishtiki jenglerning ghelibisini kapaletke ige qilish üchün sopaxun sowurof, abdukérim abbasof, qasimjan qembirilerning yétekchilikide 200 kishige yéqin bir atliq etretni aqsu yönilishide jeng qilishqa ewetken. Bu qoshun 8-ayning béshi tékes arqiliq tengri téghidin ötüp, bayning qiyir dégen yérige chüshüp, taki 10-ayghiche ilgiri-kéyin bay, aqsu konasheher nahiyelirini azad qilip, aqsuni bir ay etrapida qorshighan. Ene shu qoshun terkibide ayshemxan shepqet hemshirisi süpitide barliq jenglerge qatnashqan idi. Mezkur qoshunning jengchisi, kéyinki milliy armiye bash qomandanliq shtabida xizmet qilghan, 2017-yili bishkekte wapat bolghan xemit kenjibayéf hayat waqtida, yeni 2013-yil özining aqsudiki urushqa qatnishish ehwali heqqide toxtalghanda u özliri bilen ayshemxan isimlik Uyghur shepqet hemshirisining jenglerde birge bolghanliqini, biraq kéyin uning tuyuqsiz yoqap ketkenlikini, uning néme bolghanliqini bilmigenlikini éytqan idi. Chünki bu waqitta ulargha tuyuqsiz aqsudin chékinishke toghra kelgen hem düshmenning qattiq hujumlirigha uchrighan.

Mirzigül nasirof komandirliqidiki aqsuda jeng qilghan atliq diwiziyonning jengchisi 1945-yili 9-10-aylarda bay etrapidiki qoralliq küreshke qatnashqan hazir almutadiki nurmuhemmed sadiqofning éytishiche, aqsu urush meydanida ayshemxan bilen birge yene bashqa ayal jengchilermu bolghan idi. Qoshun komandiri sopaxunning ayali tuxan ene shundaq qehriman ayal jengchilerning biri idi. Hetta u özi xizmet qilghan diwiziyondimu ayal shepqet hemshiriliri bolghan idi.

Bay we kuchar arisidiki herbiy heriketke qatnashqan nurmuhemmed sadiqof aqsu urush meydanida tuxan, ayshemxan we rus qizi taniya qatarliq ayal jengchiler, yeni shepqet hemshirilirining jengchilerning hörmitige érishkenlikini anglighan.

Sopaxun komandirliqidiki qoshun terkibide aqsu urushigha qatniship éskadron komandiri bolup wezipe ötigen, milliy armiye ofitsérliridin merhum ömerjan kerimof we bashqilarning eslimilirimge qarighanda, ular ayshemxan bilen bashtin axiri birlikte jeng qilghan. Ayshemxan shu waqitta 23 yashlarda idi. Ayshemxanning toluq terjimihali we bashqa uchurlar yoq déyerlik bolup, u bay nahiyesining qizil yézisida déhqan a'iliside tughulup, kichik waqtidila ata-anisidin yétim qalghan, 1943-yilliri etrapida toy qilip, turmush qiyinchiliqi we shu yerdiki shéng shiseyning xitay emeldarlirining zulumidin qutulush yoli izdesh sewebidin yoldishi semetaxun bilen birge muzdawandin ötüp iligha chiqip ketken. Ular mongghulküre, tékes qatarliq jaylarda kömür kanida we bashqa jaylarda medikarchiliq qilip, japaliq ishlep yürgen. Ene shu künlerde, yeni 1944-yili, noyabirda inqilab partlighanda inqilabqa awaz qoshqan. 1945-Yili, 7-ayning otturilirida sopaxun komandirliqidiki etret tékeske kélip, aqsugha atlinish aldida ayshemxen yoldishi bilen birge sopaxun we abdukérim abbasofning aldigha kélip, özlirining aqsudiki urushqa qatnishish arzusini bildürüp, özlirini bu qoshun terkibige qoshuwélishni qattiq telep qilghan. U, abdukérim abbasof, qasimjan qembiri, sopaxun sowurof qatarliqlarni birdek qayil qilghan, netijide ular birdek halda bu qiz we yoldishini herbiy sepke resmiy qobul qilip, ayshemxanni shepqet hemshirisilikke, yoldishini minamyot wizwodigha teqsim qilghan. Ayshemxan milliy armiye herbiy kiyimini kiyip, shu künidin étibaren milliy armiye jengchisi we aqsu frontidiki qoshunning shepqet hemshirisi bolup, qisqa waqit ichide jeng meydanida yaridar eskerlerni qandaq qutuldurush, qoral ishlitish we bashqa herbiy intizam qa'idilirini puxta özleshtürüwalghan. Shundaq qilip, ayshemxan sopaxun sowurof komandirliqidiki bir atliq éskadrondin terkib tapqan jenubiy front etritining jengchisi süpitide 1945-yili, 7-ayning 23-küni, urushqa atlinish aldidiki tékes deryasi boyida ötküzülgen sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi elixan töre, herbiy ishlar naziri exmetjan qasimi qatarliq memuriy we hökümet rehberliri, yerlik memuriy shexsler, her millet xelqi aldida sherqiy türkistan jumhuriyitining ay yultuzluq yéshil bayriqini tapshuruwélip, bayraqqa hörmet bildürüp qesem bérish murasimigha qatnashqan. Ayshemxanni öz ichige alghan jenubiy front atliq qoshuni xeterlik, muzluq tik choqilar we muzluq dawanlar bilen tolghan tengri taghliridin halqip, aqsuni azad qilish jéngige atlan'ghan.

( Dawami bar)

Toluq bet