Айшәмхан-шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң намсиз қәһримани ( 1)

Мухбиримиз үмидвар
2019-04-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мунтизим миллий армийә.
Мунтизим миллий армийә.
RFA

Азадлиқ үчүн җәңгә атлиниш

Уйғурлар өз тарихидики мәшһур аяллардин толиму пәхирлиниду шуниңдәк улар аялларни улуғлаш, һөрмәтләш, һәтта өз тарихидики аял намайәндиләрни өзлириниң миллий символлири сүпитидә қәдирләш һәм тикләшкә алаһидә әһмийәт бериду. Уйғурлар пәхирлинидиған миллий символлири қатарида милләтниң азадлиқи, әркинлики үчүн күрәш қилип, өз һаятини шу йолға атиған бир қисим аял қәһриманлар муһим салмақни игиләйду. Бу аял қәһриманлар һәққидә йүзлигән дастан, роман-повест, шеир-һекайә, нахша-музикилар вә башқа һәр хил әсәрләр йезилип вә еғиздин-еғизға мәдһийә оқулуп келинмәктә.

Әнә шу намлири яд етилип, мәдһийәлинип келингән нузугум, ризвангүл қатарлиқ қәһриман аяллардин башқа йәнә бир қисимларниң нами хәлқ ичигә кәң билинмәй қалған болуп, уларму охшашла һаят-маматлиқ күрәш сәплиридә, җәң мәйданлирида әрләр билән тәң қәһриманлиқ роһини намаян қилған иди.

Әнә шундақ намсиз қәһриманларниң бири шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң җәнубқа әвәткән қошуниниң җәңчиси, шәпқәт һәмшириси айшәмхандур! .

Айшәмхан ақсу уруш мәйданида пидакарлиқ билән җәңләргә қатнишип, яридарларни қутулдуруп, ахирида дүшмән қолиға чүшүп қалғандиму тиз пүкмәй дүшмән тәрипидин чепип өлтүрүлгән баш әгмәс, өз мәвқәси вә қәсимигә садиқ җәңчи иди. Лекин, миллий армийәниң мәзкур шәпқәт һәмширисиниң қәһриманлиқ иш-излири әйни вақиттики ақсу уруш мәйданида болған җәңчи-офитсерларниң һөрмитигә еришкән болсиму, бирақ униң дүшмәнниң қолиға чүшүп қалғандин кейинки тәқдири намәлум қалғанлиқи, шуниңдәк вақитниң өтүшигә әгишип, униң нами тарих бәтлиригә йезилип, тәшвиқ қилинмай қелиши билән хәлқ бу қәһримандин хәвәрсиз қалған иди.

Айшәмханниң нами ақсуға әвәтилгән қошунниң командири сопахун совурофниң әслимисидә тилға елиниду. Айшәмханниң қәһриманлиқ иш-излири йәнә әйни вақиттики вәқәләр шаһити, журналист әйса йүсүпниң «ақсуда 1945-йили» мавзулуқ китабидиму «қәмәрниса» дегән исим билән миллий армийәниң шәпқәт һәмшириси сүпитидә хели көп тәсвирлиниду. 1980-Йиллардин кейин оқурмәнләр әнә шу әсәр арқилиқ ақсу уруш мәйданида «қәмәрниса» исимлик шәпқәт һәмшириси болғанлиқи билән тонушқан иди.

2000-Йиллардин кейин ақсудики бир қисим тарихчиларниң издиниши, болупму ақсу урушиға қатнашқан сопахун совуроф, мөмин талип, өмәрҗан кәримоф, өмәрҗан сабитоф вә башқа сабиқ миллий армийә командир-җәңчилириниң әслимилири арқилиқ ақсу уруш мәйданидики мәзкур батур уйғур қизиниң һәқиқий исминиң айшәмхан икәнлики бекитилди.

Ундақта айшәмхан өзиниң қәһриманлиқ дастанини қандақ язди?

Тарихий пакитлар бойичә алғанда, 1945-йили, 7-айда шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити вә шәрқий түркистан миллий армийәси баш қоманданлиқ штаби шималий вә оттура йөнилиштики җәңләрниң ғәлибисини капаләткә игә қилиш үчүн сопахун совуроф, абдукерим аббасоф, қасимҗан қәмбириләрниң йетәкчиликидә 200 кишигә йеқин бир атлиқ әтрәтни ақсу йөнилишидә җәң қилишқа әвәткән. Бу қошун 8-айниң беши текәс арқилиқ тәңри теғидин өтүп, байниң қийир дегән йеригә чүшүп, таки 10-айғичә илгири-кейин бай, ақсу конашәһәр наһийәлирини азад қилип, ақсуни бир ай әтрапида қоршиған. Әнә шу қошун тәркибидә айшәмхан шәпқәт һәмшириси сүпитидә барлиқ җәңләргә қатнашқан иди. Мәзкур қошунниң җәңчиси, кейинки миллий армийә баш қоманданлиқ штабида хизмәт қилған, 2017-йили бишкәктә вапат болған хәмит кәнҗибайеф һаят вақтида, йәни 2013-йил өзиниң ақсудики урушқа қатнишиш әһвали һәққидә тохталғанда у өзлири билән айшәмхан исимлик уйғур шәпқәт һәмширисиниң җәңләрдә биргә болғанлиқини, бирақ кейин униң туюқсиз йоқап кәткәнликини, униң немә болғанлиқини билмигәнликини ейтқан иди. Чүнки бу вақитта уларға туюқсиз ақсудин чекинишкә тоғра кәлгән һәм дүшмәнниң қаттиқ һуҗумлириға учриған.

Мирзигүл насироф командирлиқидики ақсуда җәң қилған атлиқ дивизийонниң җәңчиси 1945-йили 9-10-айларда бай әтрапидики қораллиқ күрәшкә қатнашқан һазир алмутадики нурмуһәммәд садиқофниң ейтишичә, ақсу уруш мәйданида айшәмхан билән биргә йәнә башқа аял җәңчиләрму болған иди. Қошун командири сопахунниң аяли тухан әнә шундақ қәһриман аял җәңчиләрниң бири иди. Һәтта у өзи хизмәт қилған дивизийондиму аял шәпқәт һәмширилири болған иди.

Бай вә кучар арисидики һәрбий һәрикәткә қатнашқан нурмуһәммәд садиқоф ақсу уруш мәйданида тухан, айшәмхан вә рус қизи тания қатарлиқ аял җәңчиләр, йәни шәпқәт һәмширилириниң җәңчиләрниң һөрмитигә еришкәнликини аңлиған.

Сопахун командирлиқидики қошун тәркибидә ақсу урушиға қатнишип ескадрон командири болуп вәзипә өтигән, миллий армийә офитсерлиридин мәрһум өмәрҗан кәримоф вә башқиларниң әслимилиримгә қариғанда, улар айшәмхан билән баштин ахири бирликтә җәң қилған. Айшәмхан шу вақитта 23 яшларда иди. Айшәмханниң толуқ тәрҗимиһали вә башқа учурлар йоқ дейәрлик болуп, у бай наһийәсиниң қизил йезисида деһқан аилисидә туғулуп, кичик вақтидила ата-анисидин йетим қалған, 1943-йиллири әтрапида той қилип, турмуш қийинчилиқи вә шу йәрдики шең шисәйниң хитай әмәлдарлириниң зулумидин қутулуш йоли издәш сәвәбидин йолдиши сәмәтахун билән биргә муздавандин өтүп илиға чиқип кәткән. Улар моңғулкүрә, текәс қатарлиқ җайларда көмүр канида вә башқа җайларда мәдикарчилиқ қилип, җапалиқ ишләп йүргән. Әнә шу күнләрдә, йәни 1944-йили, ноябирда инқилаб партлиғанда инқилабқа аваз қошқан. 1945-Йили, 7-айниң оттурилирида сопахун командирлиқидики әтрәт текәскә келип, ақсуға атлиниш алдида айшәмхән йолдиши билән биргә сопахун вә абдукерим аббасофниң алдиға келип, өзлириниң ақсудики урушқа қатнишиш арзусини билдүрүп, өзлирини бу қошун тәркибигә қошувелишни қаттиқ тәләп қилған. У, абдукерим аббасоф, қасимҗан қәмбири, сопахун совуроф қатарлиқларни бирдәк қайил қилған, нәтиҗидә улар бирдәк һалда бу қиз вә йолдишини һәрбий сәпкә рәсмий қобул қилип, айшәмханни шәпқәт һәмширисиликкә, йолдишини минамйот визводиға тәқсим қилған. Айшәмхан миллий армийә һәрбий кийимини кийип, шу күнидин етибарән миллий армийә җәңчиси вә ақсу фронтидики қошунниң шәпқәт һәмшириси болуп, қисқа вақит ичидә җәң мәйданида яридар әскәрләрни қандақ қутулдуруш, қорал ишлитиш вә башқа һәрбий интизам қаидилирини пухта өзләштүрүвалған. Шундақ қилип, айшәмхан сопахун совуроф командирлиқидики бир атлиқ ескадрондин тәркиб тапқан җәнубий фронт әтритиниң җәңчиси сүпитидә 1945-йили, 7-айниң 23-күни, урушқа атлиниш алдидики текәс дәряси бойида өткүзүлгән шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә, һәрбий ишлар назири әхмәтҗан қасими қатарлиқ мәмурий вә һөкүмәт рәһбәрлири, йәрлик мәмурий шәхсләр, һәр милләт хәлқи алдида шәрқий түркистан җумһурийитиниң ай юлтузлуқ йешил байриқини тапшурувелип, байраққа һөрмәт билдүрүп қәсәм бериш мурасимиға қатнашқан. Айшәмханни өз ичигә алған җәнубий фронт атлиқ қошуни хәтәрлик, музлуқ тик чоқилар вә музлуқ даванлар билән толған тәңри тағлиридин һалқип, ақсуни азад қилиш җеңигә атланған.

( Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт