Рус тарихчисиниң «асияниң исянчи йүрики» намлиқ китабида немиләр дейилгән? (2)

Мухбиримиз үмидвар
2018-12-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Санкитпетербурглиқ рус тарихчиси, әсли уйғур елидә туғулуп чоң болған вә өзи 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан инқилабиға қатнашқан василий петровниң москвада нәшр қилинған «асияниң исянкар йүрики» мавзулуқ әсириниң муқависи.
Санкитпетербурглиқ рус тарихчиси, әсли уйғур елидә туғулуп чоң болған вә өзи 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан инқилабиға қатнашқан василий петровниң москвада нәшр қилинған «асияниң исянкар йүрики» мавзулуқ әсириниң муқависи.
RFA

Русийә тарихчиси, әсли уйғур елидә туғулуп чоң болған вә 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан инқилабиға қатнашқан василий петроф өзиниң москвада нәшр қилинған «асияниң исянкар йүрики» мавзулуқ әсиридә өзи қатнашқан миллий азадлиқ инқилаб вә униң ахирлишиши һәққидиму өз кәчүрмишлири һәм чүшәнчилири асасида бир қатар мәсилиләрни баян қилған.

У китабида 1944-йили, 12-ноябир күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийити вә қозғилаңларға уйғур, қазақ, татар, рус, өзбек вә башқа милләтләрниң актип қатнашқанлиқини тәкитләш билән биргә бәзиләрниң бу инқилабни совет иттипақи тәрәп тәшкиллигән, совет иттипақи вә русларниң роли зор болған дәйдиған пикирләрдин өзини чәткә алиду. У, 7-ноябир күнидики ғулҗа қозғилиңи нәтиҗисидә шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити қурулуп, униңға диний зат әлихан төрә рәис болуп, һәр хил милләт вәкиллири һөкүмәт әзаси болсиму, әмма руслардин поленоф қатарлиқларниң һәрбий ишларни башқурғанлиқини көрситиду. Бирақ у бу һөкүмәтниң тәшкилий, миллий армийәниң қурулуш ишлирида әхмәтҗан қасиминиң роли чоң болғанлиқини тәкитләп: «қозғилаңниң әмәлий рәһбири уйғурлардин әхмәтҗан қасими болуп, у юқири маарип тәрбийәси көргән, қабилийәтлик вә илғар пикирлик киши иди. У, мудапиәдә турушни қораллиқ қозғилаңниң өлүми билән тәң дәп қарап, пүтүн диққитини қораллиқ күчләрни қурушқа, әтрәтләрни тәшкил қилишқа, һуҗум характерлик һәрбий һәрикәтләргә қаратти вә у шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсини қуруш тәшәббускари иди. Кейинрәк әхмәтҗан қасими һөкүмәткә рәһбәрлик қилди» дәп язиду.

Василий петроф китабиниң «шәрқий түркистан җумһурийитиниң армийәси» дәп аталған бир параграфида миллий армийәниң тәркиби, әһвали, қоманданлиқ системиси вә башқилар һәққидә тохталғанда, бәзи тарихчиларниң алтайдики осман батур пүтүн алтай, тарбағатай вә или әтраплирида җәң қилип, шәрқий түркистан армийәси вә һөкүмитини қуруш үчүн зор һәссә қошқан дәп мубалиғә қилип көрситидиған хаһишларни, болупму тарихчи г. М. Мендикулованиң «осман батур или, тарбағатай вә алтайдики шәрқий түркистан армийәсигә рәһбәрлик қилған» дегән қаришини тәнқид қилип, осман батурниң «шәрқий түркистан җумһурийити армийәсиниң қурулуши билән һеч мунасивити йоқ» лиқини көрситип: «армийәниң тәшкил қилғучиси җумһурийәт һөкүмәт әзаси, уйғур әхмәтҗан қасими болуп, илини азад қилишқа қатнашқа пидаийлардин түзүлгән қозғилаңчилар әтрәтлиридин һәрбий қошунлири қурулған, бу 1945-йили, 8-апрелда армийәниң дуняға кәлгәнликини җакарлашқа имканийәт яратқан» дәйду.

Василий петрофниң йезишичә, уйғурлар, йәни «таранчилар» или вадисидики, җүмлидин ғулҗидики асасий аһалә болуп, улар шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң асасий қисмини тәшкил қилған. У мундақ дәп язиду: «булар навайлар, моздозлар, һарвикәшләр, мәдикарлар, ушшақ тиҗарәтчиләр вә қоллирида кәтмәнни яхши туталайдиған деһқанлар иди. Таранчилар пүтүнләй сап адәмләр иди. Һәрбийгә чақирилғанларниң мутләқ көп қисми һәрбий хизмәт һәққидә саватқа игә әмәс, қандақ сәптә турушни, қорал ярақ ишлитишниму билмәйдиған, һәрбий сәнәттин хәвәрсиз адәмләр иди. Әнә шулардин қисқиғинә вақит ичидә мудапиә көрүшнила әмәс бәлки һуҗумға өтүш иқтидариға игә җәң қилғучи қисимлар қурулди».

Қазақистандики туран университетиниң профессори, тарихчи доктор абләт камалофниң қәйт қилишичә, гәрчә рус тәтқиқатчилиридин вадим обухоф «алтә империйәниң шинҗаң үчүн елишиши», «берия үчүн уран», профессор валерий бармин «1941-1949-йиллиридики совет-хитай мунасивәтлиридә шинҗаң» қатарлиқ қисим китабларни нәшр қилдурған болсиму, лекин уларниң василий петрофтин мәлум дәриҗидә пәрқлиқ тәрипи уларниң әсәрлиридә совет иттипақи вә русларниң бу инқилаблардики роли наһайити көптүрүветилгән.

Абләт камалофниң қәйт қилишичә, профессор валерий барминниң «1941-1949-йиллиридики совет-хитай мунасивәтлиридә шинҗаң» намлиқ әсири 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан җумһурийити тәтқиқатида тунҗи қетим совет архип һөҗҗәтлири ишлитилгән илмий әсәр болсиму, бирақ бу әсәрдә бу инқилаб худди совет иттипақиниң ярдими вә биваситә һәрбий, маддий, мәниви җәһәттин қоллиши болмиса әмәлгә ашмайтти, хәлқ қанчә батур болсиму, әмма совет иттипақиниң һәрбий ярдими болмиса ғәлибә қилалмайтти, һәммә ишни совет иттипақи қилған дегәндәк идийәдин бешарәт бериду.

Профессор в. Бармин, в. Обухоф қатарлиқ рус тарихчилири пәқәт йеқинда ашкариланған совет архип материяллирини көрүп вә башқа русчә материяллар бойичә әсәр язған болуп, инқилабқа қатнашқан уйғур шаһитларниң әслимилирини көрмигән, уйғурларниң у чағда немиләрни ойлиғанлиқи, немиләрни язғанлиқи, немиләрни арзу қилғанлиқини билмигән, пүтүнләй рус һөкүмәт мәнбәсигә таянғанлиқи үчүн һәммә мәсилидә ашу һөкүмәтниң, йәни русларниң мәйданидин чиқиш қилған.

1944-1949-Йиллиридики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң партлишидин тартип, шәрқий түркистан җумһурийитиниң мәвҗут болушиғичә болған пүтүн җәрянларда совет иттипақиниң ойниған роли һәддидин зиядә ашуруп көрситиш, бу инқилабта русларниң, йәни совет иттипақиниң һәрбий-сиясий вә башқа җәһәтләрдә һәл қилғуч рол ойниған амил икәнликини көрситишкә тиришиш мәзкур дәвр тарихи бойичә елип берилған бир қисим ғәрб апторлири, болупму хитай тарихчилириниң әсәрлиридиму алаһидә көзгә челиқиду. Абләт камалофниң қаришичә, бир қисим хитай апторлиридин башқа йәнә австралийәлик хитай тарихчиси дәвид ваң өзиниң «совет көләңгиси астидики ғулҗа вәқәси» қатарлиқ китаблирида мәзкур инқилабни пүтүнләй дегүдәк русларниң, советләрниң ролиға бағлап қойиду вә әлихан төрә қатарлиқларни «пантүркист вә пан исламист» дәп қарап, хитай һөкүмитиниң мәйданини әкс әттүриду.

Әмма, әнглийәлик тарихчи андрев форбвсниң «хитай мәркизи асиясидики милитаристлар вә мусулманлар: шинҗаңниң 1912-1949-йилидики сиясий тарихи», америкилиқ тарихчи линда бенсонниң «или инқилаби» намлиқ китаблирида болса охшашла америка, әнглийә вә хитай материяллиридин пайдилинилған болуп, улар бу инқилабта совет иттипақиниң роли болушини җәзм қилсиму, бирақ пакит болмиғанлиқи үчүн совет ролини ашуруветиштин сақланған. Улар инқилабниң йәрлик хәлқләрниң өзлириниң күриши вә өзлири асасий рол ойниғанлиқини көрсәткән.

Юқириқи тарихчилардин пәрқлиқ нуқта шуки василий петроф уйғур диярида чоң болған, ашу инқилабқа өзи қатнишип, һәммини көргән киши болғанлиқи үчүн у инқилабқа рус аһалилириниңму актип қатнашқанлиқини язсиму, әмма у җумһурийәтниң йәрлик хәлқниң өзиниң җумһурийити икәнликини көрситиду һәмдә әлихан төрә, әхмәтҗан қасими, қазақлардин қалибәк қатарлиқларға иҗабий баһа бериду һәтта үрүмчидики үч әпәндиләрниң һәрикәтлиригиму сөкүштин сақлинип, уларни «милләтчи» лик идийәси билән бирләштүриду.

Вәһаләнки, юқириқи 1930-1940-йиллар тарихи һәққидә әсәр язған рус, хитай вә ғәрб тарихчиларниң һәммиси дегүдәк уйғурларниң өзлириниң язма мәнбәлиридин, шаһитларниң әслимилиридин пайдиланмиған иди.

«Асияниң исянкар йүрики» намлиқ китабниң аптори василий петроф 1925-йили чөчәктә туғулған, 1941-1945-йиллири үрүмчидә гимназийә вә шинҗаң институтида оқуған вә 1945-йили бир қисим достлири билән манас тәрәпкә өтүп кетип, қалибәк партизанлириға қатнашқан вә кейин миллий армийәдә хизмәт қилған. Кейинки һаяти қазақистанда вә русийәниң санкитпетербург шәһәрлиридә уйғур дияри тарихи тәтқиқати билән өткән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт