Sherqiy türkistan jumhuriyitidiki sowét razwédchikining Uyghurlargha qaldurghan siri (2)

Muxbirimiz ümidwar
2019-02-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Sowét ittipaqining sherqiy türkistan jumhuriyitidiki mexpiy xadimi, doxtur hakim jappar yarullabékof (1907-1992).
Sowét ittipaqining sherqiy türkistan jumhuriyitidiki mexpiy xadimi, doxtur hakim jappar yarullabékof (1907-1992).
RFA

Hakim jappar, 1944-1949-yillardiki Uyghur diyarida élip bérilghan milliy azadliq inqilabi bilen zich munasiwetlik, bu mezgildiki muhim siyasiy weqelerge baghlinishliq sowét ittipaqi mexpiy xadimidur.

1942-Yilining axiri Uyghur diyaridiki militarist shéng shisey sowét ittipaqidin yüz örüp, sowét ittipaqining Uyghur diyaridiki siyasiy tesirini cheklesh siyasiti yürgüzdi we 1943-yiligha kelgende sowét ittipaqini özining Uyghur diyaridiki barliq téxnikliri, meslihetchiliri, herbiy xadimlirini élip chiqip kétishke mejbur qildi. Sowét arxipliridin ashkarilinishiche, buningdin ghezeplen'gen sowét ittipaqi kompartiyisi siyasiy byurosi 1943-yili, 4-may küni Uyghur diyaridiki Uyghur, qazaq qatarliq xelqlerning milliy azadliq herikitini qollash, shu arqiliq shéng shiseyni aghdurup tashlashni qarar qildi. Rusiye tarixchisi walériy barmin özining "1941-1949-Yilliridiki sowét-xitay munasiwetliride shinjang" namliq esiride qeyt qilishiche, ene shuningdin kéyin sowét ittipaqi bixeterlik organliri her qaysi jaylarda shéng shiseyge we xitay gomindang hakimiyitige qarshi mexpiy teshkilatlarning qurulushini qollashqa kirishken hem buning üchün özining bixeterlik xadimliri, yeni "Razwédchikliri" ni ishqa salghanidi. Bular arisida yerlik Uyghur, tatar, qirghiz, qazaq we bashqa her millet wekillirimu bar idi.

1942-Yilining axiri sowét Uyghur doxturi hakim japparning a'ilisi bilen birge ghuljadiki sowét konsulxanisi achqan doxturxanigha xizmetke ewetilishi éniq siyasiy meqsettin chiqish qilin'ghan idi. U, ashkara doxturluq salahitidin paydilinip, özining mexpiy sowét dölet bixeterlik xadimliq wezipisinimu atqurdi. U, Uyghurlar arisidiki xitay hakimiyitige bolghan naraziliqlar we qarshiliqlar shuningdek xelqtiki idiyiwi yüzlinish qatarliqlarni közetken idi. 

Hakim jappar 1943-yilining axiri we 1944-yilining béshida ghulja shehiride "Azadliq teshkilati" ning qurulushi, uning pa'aliyetliri, arqidin sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushi jeryanlirida muhim rol oynighan shexstur. Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining bash katipi, "Azadliq teshkilati" ning ezasi abdure'up mexsum ibrahimining 2003-yili hayat waqtida sözlep bérishiche, hakim jappar "Azadliq teshkilati" ni teshkilleshtiki asasiy kishidur. U özining késel bolup qélip, sowét doxturxanisigha dawalan'ghili barghanda, özini dawalighan doxtur hakim jappar bilen tonushup, pikirleshkendin kéyin, hakim japparning özining bu teshkilatqa kirishide rol oynighanliqi we axirida "Azadliq teshkilati" ning resmiy qurulghanliqini esleydu. 

Sherqiy türkistan jumhuriyiti bash katipi merhum abdure'up mexsum ibrahimining éytishiche, hakim jappar 1944-1949-yillardiki milliy azadliq inqilabining elixan töridin tartip, exmetjan qasimighiche bolghan asasiy rehberliri bilen biwasite alaqilerde bolghan. U sowét terepning pikir-tekliplirini ulargha yetküzüp turghuchi, otturidiki wasitichi idi. Hetta u elixan töre bilen sowét konsulining arisida terjimanliq qilish wezipisinimu atquratti.

Hakim japparning muhimliqi shuki, merhum tarixchi we milliy inqilab qatnashquchisi batur ershidinofning hayat waqtida 2013-yili eslishiche, u 1960-yillarda qazaqistanning dangliq Uyghur yazghuchisi, sowét hökümiti Uyghur diyarida tarqitish üchün chiqarghan "Qazaq éli" zhurnalining bash muherriri qadir hesenoftin hakim japparning exmetjan qasim qatarliqlar bilen birge almutigha kelgenlikini anglighan. Démek hakim jappar exmetjan qasimi qatarliqlarning almutadiki pa'aliyetliridimu birge bolghan.

1946-1948-Yilliri, sherqiy türkistan inqilabchil yashlar teshkilatining re'isi bolghan merhum seydulla seypullayéfmu öz eslimiside sherqiy türkistan inqilabchil yashlar teshkilatini qurush mesiliside hakim japparning özlirige meslihet bergenlikini qeyt qilidu. 

Hakim jappar, ghuljada yene 6 ayliq tébbiy xadimlarni terbiyilesh kursining échilishi we tébbiy mektepning qurulup, oqughuchilarni terbiyilesh ishlirighimu bashtin axiri yétekchilik qilip, bu kurslarda özi ders bergen. Shunga, hakim japparning eyni waqitta ghulja ziyaliyliri, rehbiriy kadirlar arisidiki tesiri yuqiri bolghan.

Qazaqistandiki Uyghur tarixchisi, "Uyghurlarning qedimdin hazirghiche étno-siyasiy tarixi" namliq eserning aptori qehriman ghojamberdining qarishiche, hakim jappar gerche sowét ittipaqining bixeterlik orginining muhim xadimi bolsimu, lékin u Uyghur bolghanliqi, sherqiy türkistan jumhuriyitini qurush we kücheytish ishlirigha bashtin axiri qatnashqanliqi hem öz xelqining azadliq we erkin hayatqa qandaq telpün'genlikini öz közi bilen körgenliki üchün uningdiki milletperwerlik tuyghusi üstün bolghan. Yeni u öz milliti üchün xizmet qilishni muhim orun'gha qoyghan.

Hakim jappar, 1949-yili, 11-ayda exmetjan qasimining qaza qilghanliq xewiri yetküzülgende we 1950-yili, exmetjan qasimi qatarliqlarning jesiti élip kélinip depne qilin'ghanda téxiche ghuljida idi. Mahinur qasim xanim "Exmet ependini esleymen" namliq esiridimu özining exmetjan qasimining qaza qilghanliq xewirini anglighanda udul hakim jappardin sorighanliqinimu qeyt qilidu. Biraq, hakim japparning u chaghda heqiqiy ehwaldin xewerdar bolsimu, bularni héchkimge éytmasliqi shert idi elwette! 

Qirghizistan-slawiyan uniwérsitétining hakim jappar yarullabékofning tughulghanliqining 110 yilliqi heqqidiki maqaliside körsitilishiche, u, 1950-yili ghuljidin pütünley ayrilip, qirghizistanning frunza, yeni hazirqi bishkek shehirige qaytip kélip, qirghizistan sowét sotsiyalistik ittipaqdash jumhuriyiti sehiye ministirliqi qarmiqidiki alahide doxturxanida ishligen. Démek ene shuningdin kéyin u özining mexpiy salahiyiti bolghan dölet bixeterlik xizmitidin ayrilip, heqiqiy doxturluq salahiyiti bilen ishligen. 1957-Yili, frunza sheherlik birinchi may rayonluq doxturxanining ginékologiye bölümini qurup, özi mes'ul bolghan we 1958-yili, bash wrachliq unwanigha érishken, 1970-yili pénsiyige chiqqan. Hakim jappar uzun mezgillik késellik sewebidin sowét ittipaqi yimirilgendin kéyinla wapat bolghan. Hakim jappar qirghizistanning tébbiy ishlar tarixidiki zor hesse qoshqan sanaqliqla doxturlarning biri idi. U 1950-yillarda sowét ittipaqi hökümiti teripidin "Qizil yultuz" ordéni bilen teqdirlen'gen.

Hakim jappar 1960-1970-yillardiki sowét-xitay reqiblik dewrini bashtin kechürgen bolup, u Uyghur élining weziyitige, Uyghurlarning siyasiy teqdirige alahide köngül bölgen, almutada Uyghur tilida chiqidighan "Yéngi hayat" gézitini üzüldürmey oqup turghan. Asim baqi, "Xunzirliq" namliq esiride ilgiri sürüshiche, hakim jappar özi biwasite qurulushigha we axiri yoqitilishigha shahit bolghan sherqiy türkistan jumhuriyiti, Uyghurlarning siyasiy qismetlirige we exmetjan qasimi qatarliqlarning qismetlirige bashtin axiri chongqur échinish héssiyatida hem hesrette ötken iken. Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisi kapitani, özbékistan penler akadémiyesi xadimi, filologiye penliri kandidat doktori merhum asim baqining öz esiride qeyt qilishiche, shunga u qelbidiki bu sirni özi bilen birge élip kétishni xalimay, uninggha sözlep bérip qelbidiki azabni boshatqandek bolghan.

Tarixchi qehriman ghojamberdining qarishiche, hakim japparning bu weqeni asim baqigha sözlep bergenliki emeliyetke uyghundur. Buningdiki seweb, uningda milliy tuyghu yuqiri bolghan, chünki u sherqiy türkistan jumhuriyitini, Uyghur dölitini öz közi bilen kördi, Uyghur xelqining teqdirini öz közi bile kördi, shunga u chong küchlerning xelqni öz menpe'etliri üchün qandaq alidighanliqini bildürüp qoyushni mejburiyet dep bilgen, yene bir tereptin alghanda u asim baqi bilen hem uruq-tughqanchiliq munasiwitigimu ige idi. Buningdin bashqa yene ene shu 1980-yillarda sowét ittipaqida ilgiri stalin dewridiki nurghun xata weqelerni aqlash, sirlarni pash qilish ewji alghan bolup, belki u buningmu tesirige uchrighan bolushi mumkin.

Hakim jappar yarullabékof kélip chiqish jehettin ili diyaridin bolup, ata-anisi ilida tughulghan we 1881-1882-yilliri arisida yettisugha köchken Uyghurlardin iken. U, 1930-yillarda Uyghurliri arisidin yétiship chiqqan tunji doxturlardin biri idi.

Toluq bet