Шәрқий түркистан җумһурийитидики совет разведчикиниң уйғурларға қалдурған сири (2)

Мухбиримиз үмидвар
2019-02-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Совет иттипақиниң шәрқий түркистан җумһурийитидики мәхпий хадими, дохтур һаким җаппар яруллабекоф (1907-1992).
Совет иттипақиниң шәрқий түркистан җумһурийитидики мәхпий хадими, дохтур һаким җаппар яруллабекоф (1907-1992).
RFA

Һаким җаппар, 1944-1949-йиллардики уйғур диярида елип берилған миллий азадлиқ инқилаби билән зич мунасивәтлик, бу мәзгилдики муһим сиясий вәқәләргә бағлинишлиқ совет иттипақи мәхпий хадимидур.

1942-Йилиниң ахири уйғур дияридики милитарист шең шисәй совет иттипақидин йүз өрүп, совет иттипақиниң уйғур дияридики сиясий тәсирини чәкләш сиясити йүргүзди вә 1943-йилиға кәлгәндә совет иттипақини өзиниң уйғур дияридики барлиқ техниклири, мәслиһәтчилири, һәрбий хадимлирини елип чиқип кетишкә мәҗбур қилди. Совет архиплиридин ашкарилинишичә, буниңдин ғәзәпләнгән совет иттипақи компартийиси сиясий бюроси 1943-йили, 4-май күни уйғур дияридики уйғур, қазақ қатарлиқ хәлқләрниң миллий азадлиқ һәрикитини қоллаш, шу арқилиқ шең шисәйни ағдуруп ташлашни қарар қилди. Русийә тарихчиси валерий бармин өзиниң «1941-1949-йиллиридики совет-хитай мунасивәтлиридә шинҗаң» намлиқ әсиридә қәйт қилишичә, әнә шуниңдин кейин совет иттипақи бихәтәрлик органлири һәр қайси җайларда шең шисәйгә вә хитай гоминдаң һакимийитигә қарши мәхпий тәшкилатларниң қурулушини қоллашқа киришкән һәм буниң үчүн өзиниң бихәтәрлик хадимлири, йәни «разведчиклири» ни ишқа салғаниди. Булар арисида йәрлик уйғур, татар, қирғиз, қазақ вә башқа һәр милләт вәкиллириму бар иди.

1942-Йилиниң ахири совет уйғур дохтури һаким җаппарниң аилиси билән биргә ғулҗадики совет консулханиси ачқан дохтурханиға хизмәткә әвәтилиши ениқ сиясий мәқсәттин чиқиш қилинған иди. У, ашкара дохтурлуқ салаһитидин пайдилинип, өзиниң мәхпий совет дөләт бихәтәрлик хадимлиқ вәзиписиниму атқурди. У, уйғурлар арисидики хитай һакимийитигә болған наразилиқлар вә қаршилиқлар шуниңдәк хәлқтики идийиви йүзлиниш қатарлиқларни көзәткән иди. 

Һаким җаппар 1943-йилиниң ахири вә 1944-йилиниң бешида ғулҗа шәһиридә «азадлиқ тәшкилати» ниң қурулуши, униң паалийәтлири, арқидин шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулуши җәрянлирида муһим рол ойниған шәхстур. Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң баш катипи, «азадлиқ тәшкилати» ниң әзаси абдурәуп мәхсум ибраһиминиң 2003-йили һаят вақтида сөзләп беришичә, һаким җаппар «азадлиқ тәшкилати» ни тәшкилләштики асасий кишидур. У өзиниң кесәл болуп қелип, совет дохтурханисиға даваланғили барғанда, өзини давалиған дохтур һаким җаппар билән тонушуп, пикирләшкәндин кейин, һаким җаппарниң өзиниң бу тәшкилатқа киришидә рол ойниғанлиқи вә ахирида «азадлиқ тәшкилати» ниң рәсмий қурулғанлиқини әсләйду. 

Шәрқий түркистан җумһурийити баш катипи мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһиминиң ейтишичә, һаким җаппар 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилабиниң әлихан төридин тартип, әхмәтҗан қасимиғичә болған асасий рәһбәрлири билән биваситә алақиләрдә болған. У совет тәрәпниң пикир-тәклиплирини уларға йәткүзүп турғучи, оттуридики васитичи иди. Һәтта у әлихан төрә билән совет консулиниң арисида тәрҗиманлиқ қилиш вәзиписиниму атқуратти.

Һаким җаппарниң муһимлиқи шуки, мәрһум тарихчи вә миллий инқилаб қатнашқучиси батур әршидинофниң һаят вақтида 2013-йили әслишичә, у 1960-йилларда қазақистанниң даңлиқ уйғур язғучиси, совет һөкүмити уйғур диярида тарқитиш үчүн чиқарған «қазақ ели» журналиниң баш муһәррири қадир һәсәнофтин һаким җаппарниң әхмәтҗан қасим қатарлиқлар билән биргә алмутиға кәлгәнликини аңлиған. Демәк һаким җаппар әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң алмутадики паалийәтлиридиму биргә болған.

1946-1948-Йиллири, шәрқий түркистан инқилабчил яшлар тәшкилатиниң рәиси болған мәрһум сәйдулла сәйпуллайефму өз әслимисидә шәрқий түркистан инқилабчил яшлар тәшкилатини қуруш мәсилисидә һаким җаппарниң өзлиригә мәслиһәт бәргәнликини қәйт қилиду. 

Һаким җаппар, ғулҗада йәнә 6 айлиқ теббий хадимларни тәрбийиләш курсиниң ечилиши вә теббий мәктәпниң қурулуп, оқуғучиларни тәрбийиләш ишлириғиму баштин ахири йетәкчилик қилип, бу курсларда өзи дәрс бәргән. Шуңа, һаким җаппарниң әйни вақитта ғулҗа зиялийлири, рәһбирий кадирлар арисидики тәсири юқири болған.

Қазақистандики уйғур тарихчиси, «уйғурларниң қәдимдин һазирғичә етно-сиясий тарихи» намлиқ әсәрниң аптори қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, һаким җаппар гәрчә совет иттипақиниң бихәтәрлик оргининиң муһим хадими болсиму, лекин у уйғур болғанлиқи, шәрқий түркистан җумһурийитини қуруш вә күчәйтиш ишлириға баштин ахири қатнашқанлиқи һәм өз хәлқиниң азадлиқ вә әркин һаятқа қандақ тәлпүнгәнликини өз көзи билән көргәнлики үчүн униңдики милләтпәрвәрлик туйғуси үстүн болған. Йәни у өз миллити үчүн хизмәт қилишни муһим орунға қойған.

Һаким җаппар, 1949-йили, 11-айда әхмәтҗан қасиминиң қаза қилғанлиқ хәвири йәткүзүлгәндә вә 1950-йили, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң җәсити елип келинип дәпнә қилинғанда техичә ғулҗида иди. Маһинур қасим ханим «әхмәт әпәндини әсләймән» намлиқ әсиридиму өзиниң әхмәтҗан қасиминиң қаза қилғанлиқ хәвирини аңлиғанда удул һаким җаппардин сориғанлиқиниму қәйт қилиду. Бирақ, һаким җаппарниң у чағда һәқиқий әһвалдин хәвәрдар болсиму, буларни һечкимгә ейтмаслиқи шәрт иди әлвәттә! 

Қирғизистан-славиян университетиниң һаким җаппар яруллабекофниң туғулғанлиқиниң 110 йиллиқи һәққидики мақалисидә көрситилишичә, у, 1950-йили ғулҗидин пүтүнләй айрилип, қирғизистанниң фрунза, йәни һазирқи бишкәк шәһиригә қайтип келип, қирғизистан совет сотсиялистик иттипақдаш җумһурийити сәһийә министирлиқи қармиқидики алаһидә дохтурханида ишлигән. Демәк әнә шуниңдин кейин у өзиниң мәхпий салаһийити болған дөләт бихәтәрлик хизмитидин айрилип, һәқиқий дохтурлуқ салаһийити билән ишлигән. 1957-Йили, фрунза шәһәрлик биринчи май районлуқ дохтурханиниң гинекологийә бөлүмини қуруп, өзи мәсул болған вә 1958-йили, баш врачлиқ унваниға еришкән, 1970-йили пенсийигә чиққан. Һаким җаппар узун мәзгиллик кесәллик сәвәбидин совет иттипақи йимирилгәндин кейинла вапат болған. Һаким җаппар қирғизистанниң теббий ишлар тарихидики зор һәссә қошқан санақлиқла дохтурларниң бири иди. У 1950-йилларда совет иттипақи һөкүмити тәрипидин «қизил юлтуз» ордени билән тәқдирләнгән.

Һаким җаппар 1960-1970-йиллардики совет-хитай рәқиблик дәврини баштин кәчүргән болуп, у уйғур елиниң вәзийитигә, уйғурларниң сиясий тәқдиригә алаһидә көңүл бөлгән, алмутада уйғур тилида чиқидиған «йеңи һаят» гезитини үзүлдүрмәй оқуп турған. Асим бақи, «хунзирлиқ» намлиқ әсиридә илгири сүрүшичә, һаким җаппар өзи биваситә қурулушиға вә ахири йоқитилишиға шаһит болған шәрқий түркистан җумһурийити, уйғурларниң сиясий қисмәтлиригә вә әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң қисмәтлиригә баштин ахири чоңқур ечиниш һессиятида һәм һәсрәттә өткән икән. Сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийиси капитани, өзбекистан пәнләр академийәси хадими, филологийә пәнлири кандидат доктори мәрһум асим бақиниң өз әсиридә қәйт қилишичә, шуңа у қәлбидики бу сирни өзи билән биргә елип кетишни халимай, униңға сөзләп берип қәлбидики азабни бошатқандәк болған.

Тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, һаким җаппарниң бу вәқәни асим бақиға сөзләп бәргәнлики әмәлийәткә уйғундур. Буниңдики сәвәб, униңда миллий туйғу юқири болған, чүнки у шәрқий түркистан җумһурийитини, уйғур дөлитини өз көзи билән көрди, уйғур хәлқиниң тәқдирини өз көзи билә көрди, шуңа у чоң күчләрниң хәлқни өз мәнпәәтлири үчүн қандақ алидиғанлиқини билдүрүп қоюшни мәҗбурийәт дәп билгән, йәнә бир тәрәптин алғанда у асим бақи билән һәм уруқ-туғқанчилиқ мунасивитигиму игә иди. Буниңдин башқа йәнә әнә шу 1980-йилларда совет иттипақида илгири сталин дәвридики нурғун хата вәқәләрни ақлаш, сирларни паш қилиш әвҗи алған болуп, бәлки у буниңму тәсиригә учриған болуши мумкин.

Һаким җаппар яруллабекоф келип чиқиш җәһәттин или дияридин болуп, ата-аниси илида туғулған вә 1881-1882-йиллири арисида йәттисуға көчкән уйғурлардин икән. У, 1930-йилларда уйғурлири арисидин йетишип чиққан тунҗи дохтурлардин бири иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт