Sherqiy türkistan jumhuriyitidiki sowét razwédchikining Uyghurlargha qaldurghan siri (1)

Muxbirimiz ümidwar
2019-02-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Sowét ittipaqining sherqiy türkistan jumhuriyitidiki mexpiy xadimi, doxtur hakim jappar yarullabékof (1907-1992).
Sowét ittipaqining sherqiy türkistan jumhuriyitidiki mexpiy xadimi, doxtur hakim jappar yarullabékof (1907-1992).
RFA

1944-1949-Yilliridiki sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan milliy azadliq inqilab rehberliridin exmetjan qasimi yétekchilikidiki sherqiy türkistan milliy armiyesi bash qomandani général léytinant is'haqbék munonof, mu'awin bash qomandani général mayor delilqan sugurbayéf, teshwiqat-axbarat ishliri mes'uli abdukérim abbasof we bashqa xadimlarni öz ichige alghan 8 kishidin terkib tapqan ömekning kolléktip halda 1949-yili, 8-ayda sowét ittipaqi térritoriyeside qazagha uchrishi sowét we xitay hökümetliri teripidin "Ayropilan qazasi" dep élan qilin'ghan bolsimu, biraq mezkur ayropilan hadisisi taki hazirghiche tarixchilar teripidin 20-esir dunya tarixidiki "Sirliq weqeler" ning biri we "Sirliq ayropilan hadisisi" dep qaralmaqta.

Xitay kompartiyesi exmetjan qasimi qatarliqlar qazagha uchrap, 3 aydin kéyin "Exmetjan qasimi bashchiliqidiki üch wilayet inqilabi hökümitining rehberliri béyjingda échilidighan memliketlik birinchi qétimliq siyasiy meslihet kéngishining yighinigha qatnishish sepiride sowét ittipaqining irkutskiy rayonida ayropilan qazasigha uchrap hayatidin ayrildi" dep élan qilghan shuningdek ularni "Yéngi junggo qurush yolidiki" "Inqilabi qurbanlar" dep atap kelmekte. Wehalenki, eyni waqittiki milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri exmetjan qasimi qatarliq rehberlerning bu qazasigha ishenmigen, gumanlan'ghan we Uyghurlar hazirmu bu qazagha ishenmey kelmekte.

Exmetjan qasimi qatarliqlar rastinila béyjingdiki xitay kompartiyesining tunji nöwetlik memliketlik siyasiy meslihet kéngishining yighinigha qatnashmaqchimiti? ular bu yighin'gha baralighan bolsa, néme telep we pikirlerni otturigha qoyushi mumkin idi? yaki ular, kéyin saq-salamet béyjinggha bérip, yighin'gha qatnashqan seypidin ezizge oxshash héchqandaq telep-pikirlerni otturigha qoymay, xitay kompartiyesining rehberlikige shertsiz boysunidighanliqi, héchqandaq milliy siyasiy hoquq we öz teqdirini özliri belgilesh hoquqlirini telep qilmay, peqet xitay kompartiyesining ortaq siyasiy programmisini qollaydighanliqini jakarlishi mumkinmidi? yaki ular béyjinggha xitay kompartiyesi rehberliri bilen Uyghur diyarining siyasiy teqdiri mesiliside mexsus söhbetlishish üchün barmaqchimiti? mana bu so'allarni chöridigen halda chet'ellerde her xil tillarda maqale we qiyaslar élan qilinip keldi. Wehalenki, tehlilchiler ularning xitay terepke qandaq bir telepni otturigha qoyidighanliqi we ularning qolida Uyghurlarning siyasiy istiqbaligha a'it qandaq bir layihe barliqi, buninggha nisbeten xitay kompartiyesi we sowét ittipaqi qandaq pozitsiyede bolghanliqi ene shu paji'e bilen munasiwetlik "Sirliq nuqtilar" dep qarimaqta.

Emma, 1949-yili, 7-ayda we 1950-yili, 2-ayda sowét we xitay kompartiyesi rehberliri arisida ornitilghan hem pütüshülgen küchlük ittipaqdashliq munasiwetlirige chétishliq bolghan mezkur sirlarni peqet eng mexpiy sowét arxipliri we shuningdek xitay arxipliri pash qilish iqtidarigha ige bolsimu, biraq hazirghiche bu sir resmiy shekilde kishilerni qana'etlendürgini yoq. Xitay terepning élan qilghan resmiy melumatlirining Uyghurlarni ishendürelmigenliki melum.

Bundaq ehwalda 1944-1949-yillardiki milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri özliri bu "Sirlar" ni échishqa urunup, sowét ittipaqining yimirilishi bilen exmetjan qasimi qatarliqlarning qazasi we uning sewebining sirlirini pash qilishqa tirishti. Mezkur "Sir" ni pash qilishqa intilgüchi milliy inqilab shahitliri ene sirliq siyasiy arqa körünüshlerning guwahchisi, sowét ittipaqining 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabining teshkiliy ishlirigha bashtin axiri biwasite rehberlik qilishqa qatnashqan, sowét ittipaqi dölet bixeterlik xadimi hakim jappar yarullabékofning mexpiyetlikni ashkarilishigha tayinidu.

1990-1991-Yilliri sowét ittipaqi yimirilishning aldi-keynide özbékistanda turushluq Uyghur alimliridin biri, zhurnalist, shuningdek sherqiy türkistan milliy armiyesining kapitani asim baqi ene shu hakim jappar yarullabékofning özige mexpiyetlik süpitide éytip bergen exmetjan qasimi qatarliqlarning sirliq teqdirige a'it xatirisini élan qildi. Asim baqi "Xunzirliq" dep atalghan mezkur xatire maqaliside 1970-yillarda hakim japparning tashkentke kelgende özige bir sirni, yeni sowét ittipaqi dölet bixeterlik orgini teripidin özining frunzédin almutagha élip bérilip, 1949-yili, 8-ayda ghuljidin kelgen exmetjan qasimi qatarliqlar bilen sowét ittipaqi aliy rehberlikining wekilliri arisidiki mexpiy söhbetke terjimanliq qilish jeryanida exmetjan qasimi qatarliqlarning moskwa wekillirining béyjingdiki yighin'gha qatniship, xitay kompartiyesige héchqandaq telep qoymay, yéngi xitay terkibige shertsiz qoshulush telipini ret qilghanliqini, mana bu ishning ularning ölümige seweb bolghanliqini sözlep bergenlikini tepsiliy bayan qilghan. Asim baqining kitabida hakim japparning mezkur oxshash sirni almutadiki yene bir ataqliq sha'ir abdughopur qutluqofqimu sözlep bergenlikini qeyt qilghan bolup, abdughopur qutluqofmu hakim japparning heqiqeten özige shu ishlarni birmubir sözlep bergenlikini delillidi.

Bulardin bashqa yene 1990-yilliri hakim jappar wapat bolushtin ilgiri milliy inqilab qatnashquchisi hashir wahidiymu frunzégha bérip, hakim jappardin exmetjan qasimining almutadiki söhbiti we ularning ölüm siri heqqide awazliq xatire alghanliqi heqqide uchurlar bar. Milliy inqilab qatnashquchiliri-hashir wahidi we sabit abduraxman qatarliqlar hakim japparning bayanliri arqiliq exmetjan qasimi qatarliqlarning stalin hakimiyiti teripidin yoq qilin'ghanliqini tekitleydu.

Bu kishilerning hemmisi hakim japparning sözlep bergen, yeni pash qilghan exmetjan qasimi qatarliqlarning qazasining heqiqiy ehwaligha a'it sirlarning rastliqigha chongqur ishinidu.

Undaq hakim jappar zadi kim?

Hakim jappar 1942-1949-yilliri namda ghuljidiki sowét ittipaqi doxturxanisining bash doxturi bolup xizmet qilsimu, emeliyette u biwasite sowét ittipaqi dölet bixeterlik orginining ghuljidiki muhim xadimliq salahiyitige ige idi. Qazaqistandiki Uyghur tarixchisi, "Uyghurlarning milliy siyasiy tarixi" namliq kitabning aptori qehriman ghojamberdining éytishiche, hakim jappar inqilabning teshkillinishi we bashqa barliq hökümet xizmetliridiki achquchluq sowét xadimi idi.

Hakim japparning ghuljigha kélip ish bashlighan waqti shéng shisey sowét ittipaqidin yüz örüp, sowét ittipaqini cheklesh siyasiti yürgüzgen shuningdek buningdin ghezeplen'gen sowét ittipaqi kompartiyesi siyasiy biyurosi 1943-yili, may éyida mexpiy yighin échip, Uyghur diyaridiki Uyghur, qazaq qatarliq xelqlerning milliy azadliq herikitini qollash, shu arqiliq shéng shiseyni aghdurup tashlashni qarar qilghan waqitqa toghra kelgen. Ene shuningdin kéyin sowét ittipaqi bixeterlik organliri her qaysi jaylarda shéng shiseyge we xitay hakimiyitige qarshi mexpiy teshkilatlarning qurulushini qollashqa kirishken hem buning üchün özining bixeterlik xadimliri, yeni "Razwédchikliri" ni ishqa salghan. Hakim jappar ghulja shehiride azadliq teshkilatining qurulushi, uning pa'aliyetliri, arqidin sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushi jeryanlirida muhim rol oynighan shexs idi. Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining bash katipi, "Azadliq teshkilati" ning ezasi abdure'up mexsum ibrahimining 2003-yili hayat waqtida sözlep bérishiche, hakim jappar azadliq teshkilatini teshkilleshtiki asasiy kishi bolup, hetta u özining bu teshkilatqa kirishi üchün bashlamchiliq qilghan.

Qirghizistan-slawyan uniwérsitéti élan qilghan hakim jappar tughulghanliqining 110 yilliqi xatirisige a'it tonushturushta körsitilishiche, esli 1907-yili, almutaning yénidiki yéngisheher yézisida tughulup, 1932-yili ottura asiya uniwérsitétining méditsina kespini püttürüp frunzéda doxturluq qilghan hakim jappar 1930-1970-yillarda qirghizistandiki muhim yétekchi doxturlarning biri idi. Sowét hökümitining tapshuruqi bilen hakim jappar yarullabékof 1942-yili, a'ilisi bilen birge ghuljigha ewetilip, taki 1950-yilighiche ghuljida xizmet qilghan.

Toluq bet