Нишанға йетәлмигән уйғур «мусулман баталйони» ниң қисмити

Мухбиримиз үмидвар
2018-04-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң чоң офитсирлири, ғулҗа, вақти ениқ әмәс
Шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң чоң офитсирлири, ғулҗа, вақти ениқ әмәс
RFA/Oyghan

1960-1970-Йиллардики совет-хитай рәқиблик дәвридә бу икки дөләт арисида уруш партлап қелиш хәвпи бир мәзгиллик җиддийлик пәйда қилған болуп, әгәр икки дөләт арисида уруш йүз бәрсә, уйғурлар дияри, ички моңғулийә вә шәрқий шимал бу уруштики алдинқи сәп районлириға айлинидиғанлиқи, совет иттипақи армийәсиниң алди билән мәзкур районларға киридиғанлиқидин ибарәт әндишә түпәйлидин хитай бу җайларда, җүмлидин уйғурлар диярида көп йиллар уруш тәйярлиқи елип барған вә зор санда әскири күчини орунлаштурған иди. Совет иттипақиму өзиниң милйон кишилик қошунини чегра районларға орунлаштурғандин ташқири йәнә совет иттипақидики уйғурлардин совет армийәси тәркибидә мәхсус һәрбий қошун тәшкилләш, тәшвиқат-тәрғибат елип бериш қатарлиқ түрлүк ишларни қилған иди.

Совет иттипақи йимирилгәндин кейинки йиллар давамида совет иттипақиниң хитайға қарши көплигән мәхпий һәрбий вә сиясий пиланлириға аит һөҗҗәтләр вә сирлар ашкарилинишқа башлиған болуп, әнә шуларниң бири 1980-йили совет иттипақи қораллиқ күчлири баш қоманданлиқ штаби баш разведка идариси тәрипидин қурулған вә мәхсус уйғурлардин түзүлгән мәхсус вәзипиләрни атқуридиған 177-алаһидә қисим әтрити, яки «2-мусулман баталйони» дур. Мәзкур қошун һәққидә йеқинқи 10 йиллар ичидә көпләп йезилған болуп, йеқинда болса мәзкур баталйонниң командири борис керимбайефниң туғулғанлиқиниң 70 йиллиқи қазақистан һөкүмити тәрипидин хатириләнди.

Қазақистан язғучиси амангелди җантасофниң «қара майор әтрити» намлиқ мәзкур баталйон вә униң командири, қазақ миллитидин келип чиққан борис керимбайефниң һәрбий паалийитигә аит әсиридә шуниңдәк мәзкур баталйон һәққидики башқиму әсәрләрдә көрситилишичә, 1979-йили совет-хитай мунасивәтлириниң җиддийләшкән мәзгилидә, 1980-йили, 8-январ күни совет иттипақи қораллиқ күчлири баш қоманданлиқ штаби мәхсус уйғурлардин бир баталйони алаһидә вәзипиләр қисми қурушни қарар қилип, буниңға майор борис керимбайефни тәйинлигән. Буниң билән әйни вақитта москвада қурулуш ишлирида ишләватқан совет армийәсиниң қурулуш қисмидики вә башқа қисимлардики 300 әтрапида уйғур җәңчи таллинип, қазақистанниң алмута шәһири йенидики қапчиғайға елип келинип, қапчиғайда 177-алаһидә қисим қурулуп, җиддий һәрбий мәшиққә селинған. Бу қошун мәхсус уйғур дияриға селиниш үчүн қурулған икән.

Қазақистанниң «фриәндс.Кз» дәп аталған торида елан қилинған «қара майор» намлиқ мақалидә ейтилишичә, мәзкур уйғур җәңчиләрдин қурулған алаһидә баталйониниң офитсерлар тәркибиниңму 70%i қазақ, өзбек қатарлиқ йәрлик милләтләрдин болуп, пәқәт аз бир қисмила руслар болған. Бу һәм совет армийәси тәркибидики тунҗи әскәрлири пүтүнләй уйғурлардин, офитсерлири қазақ, өзбек вә руслардин түзүлгән, йәни мутләқ көп қисми йәрлик түркий милләттин түзүлгән мәхсус алаһидә қисим һесаблинидикән. Мақалидә ейтилишичә, бу қошун 1970-йилларниң ахиридики совет иттипақиниң хитай билән болған мунасивәтлириниң җиддийлишишиға асасән қурулған иди. 1979-Йили, хитай армийәсиниң вийетнамға кириши билән чоң уруш хәвпи йәнә бир қетим күчәйгән.

Әйни вақитта совет армийәсиниң майори сүпитидә забайкалский қисимлириниң штабида ишлигән қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, 1970-йилларниң ахирида совет иттипақи армийәси хитайға қарши уруш тәйярлиқи үчүн оттура асия һәрбий районини қуруп, қазақистанға, йирақ шәрққә вә ташқи моңғулийәгә зор қошунни орунлаштурған иди.

«Қара майор» мавзулуқ мақалидә көрситилишичә, 1979-йили, хитай армийәсиниң вийетнамға кириши вә вийетнам билән хитай арисидики чегра тоқунушлиридин кейин совет иттипақи баш қоманданлиқ штабиниң намәлум бир мәхпий пилани бойичә һәрбий мутәхәссисләр мәхпий түрдә шинҗаң уйғур аптоном районида хитай билән совет иттипақи арисидики бир нетерал районни бәрпа қилишни ойлашқан.

Мақалидә дейилишичә, 1970-йилларда уйғурлар билән ғәрбни ечишқа кәлгән етник хитайлар арисидики мунасивәтләр җиддийлишип кәткән болуп, йәрлик аһалиләрниң көп қетимлиқ исянлирини бастурушқа сақчилардин башқа һәрбий қошунларму ишқа селинған. Буниң билән совет армийәси баш қоманданлиқ штабиниң тәһлилчилири шәрқтин келидиған тәһдитни өзгәртидиған пурсәт кәлди дәп қариға болуп, чүнки улар йәни хитайниң ядро қоралиға игә болушидинму биарам болған иди. Улар хитай билән йүз бериши еһтималлиқи бар урушниң биринчи тәйярлиқ қәдимини йеңидин хитай армийәсиниң шинҗаң уйғур аптоном районидики арқа сәп әслиһәлирини қалаймиқан қилидиған разветкичи-бузғунчи қошун қуруш билән бесиш дәп һесаблиди. Мақалидә көрситилишичә, уйғурлардин түзүлгән 177-алаһидә қисим әнә шундақ мәқсәтләр билән қурулған.

Совет иттипақи армийәсиниң бу хил паалийәтлиридин хәвәрдар қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, совет тәрәпниң уйғурларни көпләп һәрбий хизмәтләргә қобул қилиш, уйғурлардин пайдилиниш ишлирини әмәлийәттә 1968-1969-йиллиридики дамнаский уруши билән тәңла күчәйткән иди.

1945-1946-Йилиридики миллий армийәниң сабиқ җәңчиси нурмуһәммәд садиқофниң ейтишичә, 1969-1970-йиллири совет-хитай арисида уруш партлаш хәвпи күчәйгәндә совет иттипақи һөкүмити 1944-1949-йиллардики миллий инқилабқа қатнашқан вә совет иттипақида яшаватқан кона җәңчи вә офитсерларни йиғип һәрбий мәшиқ елип барған. Буниңға сабиқ миллий армийә полковниклиридин зунон тейипоф, мәрғуп исһақоф вә башқиларму қатнашқан иди. Бирақ, совет -хитай мунасивәтлириниң нормаллишишқа йүзлиниши билән совет иттипақи тәрәп өз пиланлиридин қайтқан.

1981-Йили, совет-хитай мунасивәт вәзийити өзгириши билән мәзкур 177‏-қисимниң пилани әмәлдин қалдурулуп, 177-алаһидә қисимдики икки йил һәрбий хизмәт қилған уйғур җәңчиләр сәптин чекиндүрүлүп, уларниң орниға қазақ, қирғиз, өзбек җәңчиләр толуқлинип шу йилниң ахирида авғанистанға әвәтилип, пәншир җилғисида 3 йил әтрапида җәң қилған.

Шундақ қилип әслидә москваниң пиланида хитайға һуҗум қилидиған совет армийәси тәркибидә уйғурлар райониға бесип кирип, бу җайда җәң қилмақчи болған 177-алаһидә қисим, йәни «2-мусулман баталйони» ниң нишани өзгәртилип, афғанистанға әвәтилип, әхмәтшаһ мәсут қоманданлиқидики муҗаһидлар билән уруш қилип, бу баталйон җәңчилириниң көп қисми өлгән вә яриланған. Ахири совет армийәси 1989-йили афғанистанда қайтип чиқип кетишкә мәҗбур болған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт