Манҗу империйиси уйғур диярини қандақ ишғал қилди?

Мухбиримиз үмидвар
2019-02-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Манҗу империйәсиниң ялланмиси зо зоңтаң.
Манҗу империйәсиниң ялланмиси зо зоңтаң.
Social Media

Хитайниң уйғур дияридики аталмиш «тәрбийиләш мәркәзлири» намидики «йиғивелиш лагерлири» мәсилисиниң хәлқарада кәң билиниши вә күчлүк тәнқидләргә учриши билән бир вақитта уйғур мәсилисигә аит йезиливатқан мақалә-обзорларда уйғур елиниң вә уйғурларниң тарихи һәм мәдәнийити мәсилилириму оттуриға чиқмақта. Хитай һөкүмити уйғурларға қарита «җуңхуа мәдәнийити», «җуңхуа миллити» дин ибарәт миллий, сиясий вә мәдәнийәт кимликини омумйүзлүк қобул қилдуруш тәшвиқатини күчәйтиш билән биргә «шинҗаң әзәлдин җуңгониң бири қисми», «шинҗаң хән дәвридин тартип җуңгониң земини», «уйғурлар бу йәргә көчүп кәлгән хәлқ» дәйдиған тарихий тәшвиқатини күчәйтип, земинниң алди билән манҗу империйиси дәвридә ишғал қилинғанлиқини инкар қилмақта.

Ундақта манҗу империйәсиниң, болупму манҗу империйәсиниң ялланмилири болған зо зоңтаң башчилиқидики хунән қатарлиқ өлкиләрдин елинған хитай қошунлириниң 19-әсирниң иккинчи йеримида бу земинни ишғал қилиш җәряни қандақ болди? хитай қошунлириниң бу җайни ишғал қилишида қандақ хәлқаралиқ арқа көрүнүшләр бар?. Уйғур қатарлиқ мусулман хәлқлири 19-әсирдә мәнчиң империйәсигә қарши қандақ қаршилиқларни көрсәтти? бу тема бойичә, болупму русийә империйәсиниң манҗу империйәсиниң бу земинни ишғал қилишиға көрсәткән ярдими мәсилиси, русийәниң бу районға, манҗу чиң империйәсигә, җүмлидин улуғ биртанийәгә көрсәткән тәсири мәсилиси бойичә русийәдә вә оттура асия әллиридиму хели көп әсәрләр елан қилинди. Буларниң ичидә бирқәдәр нопузлуқлири русийә тарихшунаслиридин д. Дубровскаяниң «шинҗаңниң тәқдири: 19-әсирниң ахирида ‹йеңи чеграниң' хитай тәрипидин игилиниши», в. А. Мойсейевниң «русийә вә хитай мәркизи асияда: 19-әсирниң иккинчи йеримидин 1917-йилиғичә», оттура асия уйғур тарихчилиридин абләһәт хоҗайефниң «чиң империйиси, җуңғарийә вә шәрқий түркистан», «чиң һөкүмитиниң җуңғарийә вә шәрқий түркистан хәлқигә қарши 1878-1881-йиллиридики җазалаш йүрүшлири», давут иссийефниң «йәттишәһәр уйғур дөлити», в. С. Кузнетсовниң «чиң империйиси мәркизи асия чегралирида» вә башқа онлиған мәхсус китабларни көрситиш мумкин. 

Қазақистандики туран университетиниң дотсенти тарихшунас зулпийә кәримованиң қаришичә, уйғурларниң 19-әсирдә мәнчиң империйәсигә қарши қозғилаңлири сабиқ совет иттипақи дәвридин тартип изчил тарихшунаслар тәрипидин миллий азадлиқ һәрикити дәп атилип келингән болуп, тарихчилар бу земинниң манҗу-чиң империйиси тәрипидин ишғал қилинған земин, уйғурларниң қаршилиқ күрәшлири мустәмликичиликкә қарши күрәш дәп баһалинип келинмәктә.

Бу темилар бойичә ғәрбтә көп тәтқиқат әсәрлири мәйданға кәлгән болуп, бу җәһәттә йеқинқи вақитларда елан қилинған америка тарихчилиридин җамис милвардниң «явро-асия төгини-шинҗаңниң тарихи», вә «қовуқниң сиртида» қатарлиқ әсәрлири, корейәлик тарихчи ким ходоңниң, «хитайдики муқәддәс уруш: мусулманлар қозғилиңи вә хитай мәркизи асиясидики дөләт, 1864-1877» вә башқиларни мисал қилиш мумкин. Бу юқирида қәйт қилинған рус вә совет тарихчилири һәм ғәрб тарихчилириниң әсәрлиридә 19-әсирниң иккинчи йеримида, чиң империйиси қошунлириниң яқупбәг рәһбәрликидики йәттишәһәр дөлитини ағдуруп, бу җайни қораллиқ күч билән ишғал қилғанлиқи илгири сүрүлиду. Әмма, хитай һөкүмити болса зо зоңтаңниң бу ишғалийитини «шинҗаңни қайтурувелиш» дәп атап кәлмәктә. 

Йеқинқи вақитлардин буян бу саһә мәхсус илмий тәтқиқатчиларниң тәтқиқат даирисидинму һалқип, аммиви саһәгә, җүмлидин журналистлар, тор язғучилири вә аммибаб тарихи әсәр язғучилириниң даирисигиму кеңәймәктә. Русийәлик тор язғучиси, тарихчи алексей волнест мана шу темида бир йүрүш чатма мақалиләрни елан қилған болуп, у бу һәқтики мақалисиниң бир бөликигә «русийәниң хитайниң шинҗаңни қайтурувелишиға ярдәм бериши» дәп мавзу қоған. Апторниң русийәдики «варспот.Ру» тарих торида елан мәзкур мақалиси бир қисим муһим тарихий илмий әсәрләр асасида йорутулған болуп, буниңда 1876-1878-йиллири чар русийә һөкүмитиниң өз мәнпәәтлирини көзләп чиң империйәсиниң шәрқий түркистанни ишғал қилишини қоллиған вә ярдәм көрсәткәнлики йорутулған. Апторниң йәкүничә, 1876-йили, зо зоңтаң қошунлири қумулға кәлгәндила санкитпетербургда чарпадишаһ александир иккинчиниң орунлаштуруши билән русийәниң ташқи ишлар, дөләт мудапиә, сода саһәсиниң алий рәһбәрлири шуниңдәк түркистан губернатори кауфманниң қатнишиши билән йәттишәһәр дөлитиниң сақлап қелинишини ишқа ашуруш яки бу җайни хитайниң ишғал қилишиға қарап туруш мәсилиси музакирә қилинған. Ахири һәр хил амиллар тәһлил қилинип, русийә һөкүмити: чиң сулалисиниң шәрқий түркистанда һөкүмранлиқ орнитиши «бизниң оттура асия земинлиримиз үчүн бизниң чеграмизда күчлүк мусулман дөлити қуруп, бизниң һөкүмранлиқимиздики мусулманлар аһалисиниң қаршилиқини даим қоллайдиған яқуп бәк һакимийитигә қариғанда унчивала хәтәрлик әмәс» дегән хуласини чиқарған һәм зо зо зоңтаңниң яқуп бәг һакимийитини йоқитишни қоллашни қарар қилған.

Апторниң баян қилишичә, русийә һөкүмити һәр хил васитиләр билән чиң қошунлириға ярдәм бәргән болуп, һәтта содигәр каменский русийә һөкүмитиниң йол қоюши билән зо зоңтаң қошунлириға зор миқдардики ашлиқ сетип берип, бу ашлиқларни оттура асиядин или арқилиқ озуқ-түлүк җәһәттә қийналған зо зоңтаң қошунлириға йәткүзүп бәргән. Әлвәттә, бу вақитта зо зоңтаң үчүн зор сандики қошунни ашлиқ билән тәминләш әң қийин мәсилиләрниң бири иди.

Тарихчи зулфийә кәримованиң қаришичә, русийәниң бу қилмиши бир қисим тарихчилар, йәни баранованиң илмий мақалә йезип қаттиқ тәнқид қилишиға учриған. Баранова әгәр русийә сиясий вә ашлиқ җәһәттин зо зоңтаңни қоллимиса, чиң қошунлири яқуп бәк армийәсини йеңәлмәйтти, хитайлар шәрқий түркистанни ишғал қилалмайтти дегәндәк йәкүнни чиқарған.

Мәхсус 19-әсир уйғур қозғилаңлири вә сиясий тарихи һәққидә тәтқиқат елип барған дотсент зулпийә кәримованиң қаришичә, чар русийә 1871-йили или султанлиқини беривелиш, ахирида чиң империйәсиниң пүтүн шәрқий түркистанни ишғал қилиши мәсилисидә көп ойлашқан болуп, ахири өзиниң оттура асиядики һөкүмранлиқини мустәһкәмләш үчүн хитайға йол қойған. 

Рус тарихчиси алексей волнетсниң йәкүничә, русийә һөкүминиң зо зоңтаңниң шәрқий түркистанни ишғал қилишиға йол қоюшида бир қанчә сәвәб бар, йәни чар русийә яқуп бәг дөлитиниң әнглийә билән болған мунасивәтлиридин хәвпсиригән, йәни әнглийәниң яқуп бәгкә қорал-ярақ бериши вә уни қоллишидин кәлгүсидә әнглийә билән яқупбәгниң бирлишип русийәниң оттура асиядики һөкүмранлиқиға тәһдит селишидин әнсиригән, шуңа русийә әнглийәниң қәшқәрийә дөлитини бирликтә етирап қилиш вә яки оттуридики битәрәп дөләт болушини ишқа ашуруш тәклипини қобул қилмиған. Йәнә бир амил болса, йәттишәһәр дөлити османли империйәсиниң вассалиға (қарам һакимийитигә) айланған болуп, яқуп бәгкә османли падишаһиға бойсунатти, рус-түрк уруши партлаватқан бундақ әһвалда русийә оттура асияда, османлиниң йәнә бир қудрәтлик вассал һакимийити мәвҗут болушини өзи үчүн хәтәр һес қилған иди. 

Русийә һөкүмити бу вақитта пүтүнләй өзиниң техи йеңидин һөкүмранлиқи орнатқан оттура асия райониниң бихәтәрлики, йәни өзиниң мустәмликиси үчүн уйғурларниң мустәқил дөләт болушини халимиди. Бу бир империйәлик сиясәттур. 

Лекин, русийә тарихчиси д. Дубровская, в. Мойсейев, кузнетсов, шуниңдәк д. Иссийеф, а, хоҗайеф вә башқа тарихчилар әсәрлиридә чиң империйәсиниң бу земинни қораллиқ күч билән бесивелип, өз һакимийитини орнатқанлиқи, 1884-йилидин етибарән бу җайға «шинҗаң» йәни «йеңи чегра» дегән мәнидики намни берип өлкә түзүми орнатқанлиқини бирдәк етирап қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт