Абдурәуп мәхсум ибраһими: «исталинниң әсли мәқсити өз мейимиз билән өз гөшимизни қоруш икән»

Мухбиримиз үмидвар
2019-02-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити баш катипи мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһими әпәнди. (1914-2005)
Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити баш катипи мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһими әпәнди. (1914-2005)
Photo: RFA

Тарихий мәнбәләргә асасланғанда, 1944-йили, 12-ноябир күни қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәиси әлихан төрә башчилиқидики шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмәт әзалири 1945-йили, 22-апрел күни исталинға ярдәм сорап хәт әвәткән шуниңдәк совет иттипақи ички ишлар хәлқ комиссари лавренти берия билән ташқи ишлар хәлқ комиссари андрей вишинскийму шу йили 29-апрел күни совет иттипақи алий рәһбәрлиридин исталин вә молотофқа доклат йоллап, шәрқий түркистан җумһурийитини һәрбий вә башқа җәһәтләрдин қоллашни һәм ярдәм беришни тәләп қилған болсиму, бирақ исталин 1945-йили, 2-айниң 11-күнидики ялта келишимидә еришкән мәнпәәтлирини капаләткә игә қилиш үчүн хитай тәрәпниң совет иттипақи билән келишим түзүшини күтүп, юқириқиларниң шәрқий түркистан җумһурийитигә кәң даиридә ярдәм көрситиш тәләп вә лайиһәлирини бирдинла тәстиқлимиған иди.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих дотсенти, доктор әркин әкрәмниң қаришичә, исталин үчүн ялтада еришкән мәнпәәтләр наһайити муһим болуп, у хитай тәрәп билән айрим шәртнамә түзүш арқилиқ бу мәнпәәтлирини күчкә игә қилишқа бәкрәк интилгән. Вәһаләнки, җаң кәйши исталин билән келишим түзүш йолиға асанлиқчә маңмиған әһвалда, ахири исталин һөкүмити 4 айлиқ күтүштин кейин шәрқий түркистан җумһурийитиниң хитай қошунлириға қарши омумий һуҗумға өтүшигә ярдәм көрситиш тактикисини қолланди. Совет мәхпий архиплиридин ашкарилинишичә, исталин рәһбәрликидики русийә коммунистлар партийәси сиясий бюроси җаң кәйшигә бесим қилиш үчүн 1945-йили, 22-июн күни шәрқий түркистан җумһурийити армийәсини 15миң кишигә йәткүдәк дәриҗидә қорал-ярақ вә оқ-дора билән толуқ қоралландуруш, ярдәм үчүн қизил армийәдин оттура асия милләтлиридин болған 2000 әскәр вә 500 офитсерни әвәтиш һәм шәрқий түркистан җумһурийитиниң қораллиқ күрәшни җәнубқа вә оттура, шимали йөнилишләргә кеңәйтишигә ярдәм көрситиш қатарлиқларни қарар қилди.

Русийә федератсийәси дөләт архипида сақлиниватқан мәзкур мәхпий қарар америкидики водров вилсон мәркизи тәрипидин әсли нусхиси вә инглизчә тәрҗимиси билән елан қилинди. Совет компартийәси сиясий бюросиниң әнә шу қараридин кейинла узун өтмәй миллий армийә гоминдаң қошунлириға қарши үч фронт бойичә һуҗум башлиди.

Миллий армийәниң һуҗумлириниң бирдинла күчийиши вә шуниңдәк америка тәрәпниң хитай тәрәпкә бәргән совет иттипақи билән сөһбәт өткүзүш һәққидики күчлүк тәклипи нәтиҗисидә, хитай тәрәп ахири совет иттипақи билән сөһбәт өткүзүш қарариға кәлгән болуп, 1945-йили, 6-айниң 30-күни хитай ташқи ишлар мәсули соң зивен вә җаң кәйшиниң оғли җаң җиңго башлиған һәйәт москваға келип, исталин билән сөһбәт өткүзүшкә киришти. Әмма сөһбәт җәрянида икки тәрәп арисидики талаш-тартишниң җиддийлишиши җәрянида миллий армийәниң һәрбий һәрикәтлириму барғансери күчийивәрди. Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, хитай тәрәп исталинниң ташқи моңғулийәниң мустәқиллиқи, йәни мәвҗут һалитини сақлап қелиш тәлипигә қошулмаслиқ йолини тутқанлиқи үчүн һәтта исталин сөһбәтни үзүпму қойди, улар арисидики сөһбәт илгири-ахири 10 нәччә қетимдин ашти.

Таки 1945-йили, 8-айниң бешиғичә болған көп қетимлиқ сөһбәттә ташқи моңғулийә вә манҗурийә мәсилисидә хитай тәрәп исталинниң шәртигә көнмигән әһвалда, миллий армийә қошунлири һуҗумлирини барғансери күчәйтип, шималда тарбағатай вилайитини азад қилди, җиң вә шиху алдинқи сепигә йетип келип, үрүмчигә һуҗум қилиш вәзийити шәкилләндүрди. Җәнубқа бир партизан қошуни әвәтилип, улар 1945-йили, 8-айниң башлирида бай наһийәсини азад қилип, ақсуға йүрүш қилди. Мана шундақ әһвалда, 1945-йили, 8-айниң 15-күни ахири совет-хитай достлуқ вә иттипақдашлиқ шәртнамиси москвада имзалинип, җаң кәйши исталинниң тәләплиригә мақул келиш билән биргә исталин хитай компартийәсини қоллимаслиқ вә уйғур дияридики қозғилаңларни қоллимаслиққа мақул болди.

Гәрчә, 8-айниң 15-күни совет-хитай достлуқ вә иттипақдашлиқ шәртнамиси имзаланған болсиму, әмма миллий армийә һуҗумлирини йәнила давамлаштуруп, җиң вә шихони азад қилип, манас дәрясиға бойиға кәлгәндә, японийә рәсмий тәслим болуп, иккинчи дуня уруши ахирлашқанлиқи җакарланди. Буниң билән исталин һөкүмити шәрқий түркистан җумһурийитиниң хитай билән тинчлиқ сөһбити өткүзүшини тәләп қилип, миллий армийәниң һәрбий һуҗумлири тохтитип қоюлди.

Шәрқий түркистан җумһурийити баш катипи абдурәуп мәхсум ибраһиминиң 2003-йили һаят вақтида ейтишичә, шәрқий түркистан һөкүмити рәһбәрлири әйни вақитта ялта келишими вә башқа совет иттипақиниң хәлқаралиқ арқа көрүнүшлиридин бихәвәр иди. Улар мундақ келишимләрдин пәқәт 1945-йили, 8-айда совет-хитай шәртнамиси имзаланған вә арқидин исталин миллий армийәниң һуҗумлирини тохтитип, шәрқий түркистан һөкүмитини хитай билән сөһбәт өткүзүшкә бесим қилғандин кейинла хәвәр тапқан һәм исталинниң әсли мәқситиниму чүшәнгән. Униң қаришичә, шәрқий түркистанниң тәқдирини пәқәт ялта келишимигила бағлашқа болмайду, исталинниң нийити әслидинла уйғурларниң мустәқиллиқиға ярдәм бериш әмәс болуп, исталин баштин ахири уйғурларниң тәқдирини өз пиланлири үчүн пайдиланған халас, ула бу нуқтини кейин чүшиниш йәткән.

Омумән, совет-хитай достлуқ вә иттипақдашлиқ шәртнамисиниң имзалиниши, иккинчи дуня уруши ахирлишиши билән 1944‏-йили башланған миллий азадлиқ инқилабиниң йәнә бир дәвригә йол ечилған болуп, шуниңдин кейин миллий инқилабчилар билән хитай арисида 4 йиллиқ тиркишип туруш вәзийити шәкилләнди. Мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһими: «исталинниң әсли мәқсити бизни алдап, өз мейимиз билән өз гөшимизни қоруштин башқа нәрсә әмәс, биз әслидә мәйли әлихан төрәм болсун, әхмәт әпәнди болсун һәммимиз совет һөкүмитигә ишәнгән вә униңдин үмид күткән идуқ, чүнки, совет һөкүмити бизниң мустәқиллиқимизға ярдәм бериш һәққидә вәдә бәргән иди, бирақ исталин ахирида бизгә хитай компартийәсини әкелип бәрди» дәп хуласә чиқириду.

Абдурәуп мәхсум ибраһими 1914-йили ғулҗа шәһиридә туғулған болуп, яш вақитлирида боғалтирлиқ кәспи билән шуғулланған. 1944-Йили, азадлиқ тәшкилати қурулғанда униң әзаси болған һәмдә 7-ноябир күни партлиған ғулҗа қозғилиңиға қатнишип, 12-ноябир күни шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити қурулғанда һөкүмәт әзаси вә баш катип болуп сайланған. У 1960-йиллири аилиси билән совет иттипақиға көчүп келип алмутада яшиған, 2005-йили 3-авғуст күни 91 йешида алмута шәһиридә вапат болған иди.

Һәқиқәтән, 1949-йилиниң 8-10-айлири арисида исталин хитай компартийәсиниң уйғур диярини ишғал қилишиға йол ачқан вә ярдәм бәргән болуп, нәтиҗидә, бәш йиллиқ миллий азадлиқ инқилаби ахирлашқан. 1949-Йили 12-айда мав зедоң москваға берип, исталин билән совет-хитай достлуқ вә өзара ярдәм бериш шәртнамиси имзалап, иттипақдаш дөләтләргә айланған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт