«Үч вилайәт инқилабиму?» «шәрқий түркистан азадлиқ инқилабиму»?

Мухбиримиз үмидвар
2019-01-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Н җумһурийитиниң миллий армийә офитсерлиридин бири, алим вә язғучи батур әршидиноф.
Н җумһурийитиниң миллий армийә офитсерлиридин бири, алим вә язғучи батур әршидиноф.
RFA/Oyghan

Уйғур дияриниң 20-әсир тарихида, икки қетим мустәқил дөләтчилик түзүми елан қилған 1931-1934-йиллири вә 1944-1949-йиллири кәң көләмлик миллий азадлиқ һәрикити елип берилди. Хәлқарадики уйғур дияри вә уйғурлар тарихи билән шуғулланғучилар арисида асасән дегүдәк бу икки қетимлиқ инқилабқа охшашла миллий мустәқиллиқ вә азадлиқни мәқсәт қилған қораллиқ қозғилаң, миллий азадлиқ вә яки миллий мустәқиллиқ инқилаби дәп баһа берилип келинмәктә. Әлвәттә, хитайда шуниңдәк сабиқ совет иттипақида болса бу икки қетимлиқ инқилабниң маһийитигә берилгән баһа вә инқилабниң нами мәсилисидә асасән бирдәклик сақланған.

Сабиқ совет иттипақи, һазирқи русийә вә оттура асия мәмликәтлиридики тарихчилар арисида 1944-1949-йиллиридики инқилаб баштин ахири «миллий азадлиқ һәрикити» дәп атилип келинсә, ғәрб әллиридики тарихчилар арисида көпинчә «или инқилаби», «или қозғилиңи» дегәндәк намлар билән аталди.

Хитайда болса 1944-1949-йиллири или, тарбағатай вә алтай вилайәтлирини асас қилип, башқа вилайәтләрдиму елип берилған инқилаб 1950-йилларда шуниңдәк 1980-йиллардин кейин «үч вилайәт инқилаби» нами астида көпрәк тәкитлиниш билән бу: «гоминдаң әксийәтчилиригә қарши демократик һоқуқни қолға кәлтүрүшни мәқсәт қилған инқилабий һәрикәт» дәп изаһланди. Йәни, мав зедоңниң «җуңго демократик инқилабиниң бир қисми» дегән баһаси асас қилинди.

Һәтта ашу инқилабқа қатнашқан вә әйни вақитта рәһбири хизмәтләрни атқурған әрбабларму өзлириниң 1980-1900-йиллири елан қилған әслимилиридә вә хитай апторлири өз тарихи әсәрлиридә 1944-йили, 12-ноябир күни мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити қурған мәзкур кәң көләмлик инқилабни «үч вилайәт инқилаби» дәп атиди. Хитай тарихчилири мәзкур «үч вилайәт инқилаби» ниң мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити қуруп, уйғур, қазақ қатарлиқ милләтләр өзлирини өзлири мустәқил башқуруш түзүми бәрпа қилған азадлиқ инқилаби икәнликини тилға алмайду вә шәрқий түркистан җумһурийитини «әлихан төригә охшаш пан түркист вә панисламист, феодал күчләрниң «җуңгони парчилаш һәрикити» дәп баһалайду.

Ундақта 1944-1949-йиллири партлиған бу инқилаб әйни вақитта қандақ нам билән аталди? бу инқилабниң нами «үч вилайәт инқилабимити?»

Әсли нәқ тарихий материяллар бойичә бу инқилабниң нами «үч вилайәт инқилаби» әмәс, бәлки «шәрқий түркистан инқилаби» яки «шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби» иди. 1946-1949-Йиллири миллий армийә сепидә хизмәт қилған, миллий армийә һәрбий мәктипидә оқутқучи болған мәрһум батур әршидиноф һаят вақтида мәзкур инқилабниң түп мәқсити вә инқилабниң нами һәққидә тохтилип, әйни вақитта һечқандақ йәрдә бу инқилабни һечкимниң «үч вилайәт инқилаби» дәп атимиғанлиқи, буниң пәқәт хитай коммунист һөкүмитиниң кейин қойған нами икәнликини тәкитлиди. Униң қаришичә, бу 1950-йилидин кейин пәйда болған намдур.

Батур әршидинофниң ейтишичә, мәзкур инқилаб әйни вақитта хәлқ ичидә «миллий инқилаб», «миллий азадлиқ инқилаби», «шәрқий түркистан инқилаби» дегәндәк намлар билән аталған. Мәтбуатлардиму шу нам кәң қоллинилған.

1944-Йили, 9-айдин нилқа тағлиридин башланған қораллиқ күрәш билән биргә 1944-йили, 7-ноябир күни партлиған ғулҗа қозғилиңиниң дәсләпки ғәлибиси нәтиҗисидә шу йили 12-ноябир күни мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити қурулди. Батур әршидинофниң ейтишичә, мәзкур җумһурийәт өзиниң ай юлтузлуқ йешил дөләт байриқи вә ай юлтуз билән қуран айити йезилған ақ рәңлик дини байриқини қобул қилди. 17-Ноябирдин башлап «азад шәрқий түркистан» гезитини чиқиришқа башлиди. 1945-Йили, 8-апрел күни болса «шәрқий түркистанниң мустәқиллиқи үчүн алға» дегән хәтләр йезилған ай юлтузлуқ армийә байриқини қошунларға тәқдим қилди. Узун өтмәй 1945-йили, 9-айда пүтүн или, тарбағатай вә алтай вилайәтлири толуқ азад болуш билән пүтүн өлкини, йәни шәрқий түркистанни азад қилиш шоари техиму күчлүк товланди.

Инқилабниң нами «азад шәрқий түркистан» гезити, «күрәш» вә башқа журналлар һәм гезитләрдә изчил һалда «шәрқий түркистан азадлиқ инқилаби», «шәрқий түркистан инқилаби» дәп аталған болуп, бу әмәлийәттә әйни вақитта бу инқилабқа берилған рәсмий нам иди. Һәтта бу нам шәрқий түркистан һөкүмәт һәйитиниң қарарлирида, хизмәт көрсәткәнләргә берилгән орден шаһадәтнамилиридиму шундақ әкс әткән иди. Мәсилән бир мисал шуки, һөкүмәтниң 1945-йили, 12-айниң 8-күнидики һөкүмәт қарариниң 161-маддиси бойичә турсун бабайеф исимлик җәңчигә «батурлуқ» медали берилгәнлик гуваһнамисидә «сизниң шәрқий түркистан хәлқиниң азадлиқ инқилабида алдинқи уруш сәплиридә көрсәткән қәһриманлиқиңизни тәқдирләп 522-номурлуқ ‹баһадирлиқ» медали билән тәқдирләйду. Шәрқий түркистан инқилаби һөкүмити» дейилип буниңға рәис әлихан төрә, муавини һакимбәг ғоҗа, мәсул катип, абдурәуп мәхсумниң имзаси қоюлған.

Буниңдин башқа йәнә: шәрқий түркистан җумһурийити мәркизи һөкүмити 1945-йили, 3-феврал күни совет иттипақлиқ мәслиһәтчи ели әпәндини бир данә мавзур вә күмүш пул билән тәқдирләп пәхрий тәқдирнамә бәргән болуп, униңда ели әпәндиниң «шәрқий түркистан хәлқиниң өз азадлиқини қолға кәлтүрүш үчүн қозғалған күришиниң алдинқи сәплиридә» хизмәт көрсәткәнлики тилға елинған.

Мәзкур рәсмий һөҗҗәтләрдин башқа йәнә «пүтүн шәрқий түркистан инқилапчил яшлар тәшкилати» ниң орган журнили «күрәш» ниң һәр санида бесилған сиясий мақалиләрдиму: шәрқий түркистан хәлқиниң азадлиқ инқилаби, миллий азадлиқ инқилаби дегән аталғулар қоллинилған. Әлвәттә, бу хил аташ әлихан төрә, әхмәтҗан қасими, абдукерим аббасоф вә башқа онлиған сиясий әрбабларниң нутуқлири вә мақалилиридиму көп учрайду.

Қазақистанда яшаватқан уйғуршунас, 1947-1949-йиллири «инқилаби шәрқий түркистан гезити» дә хизмәт қилған 91 яшлиқ мунир йерзин әпәндиниң қаришичә, һәтта 1946-йили битим имзаланғандин кейин гезит «инқилаби шәрқий түркистан» ға өзгәртилгән болуп, у өзи ишлигән 1947-1949-йиллири мәзкур гезит сәһипилиридә миллий азадлиқ инқилаби аталғуси вә миллий азадлиқ шоари шуниңдәк битимни иҗра қилиш мәсилилири асасий тема болған. Һечким өзлириниң елип бериватқан бу инқилаби һәрикитини «үч вилайәт инқилаби» демәй, пәқәт миллий азадлиқ инқилаби дегән. Гезитниң «инқилаби шәрқий түркистан» дейилишиниң өзи бу инқилабниң шәрқий түркистан инқилаби икәнликини көрситәтти.

Миллий азадлиқ инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими өзиниң 1947-1949-йиллиридики сөз-нутуқлирида башқа җайлардики хәлқләрниң һәрикәтлирини өз ичигә алған үч вилайәттики хәлқләрниң инқилаби һәрикитини «бизниң миллий азадлиқ инқилабимиз», «миллий азадлиқ һәрикитимиз» дегән сөзләр билән көпрәк атиған, әмма у ««үч вилайәт инқилаби» демигән иди.

2018-Йили вапат болған батур әршидинофниң ейтишичә, 1950-йилидин кейин хитай һөкүмитиниң уйғур қатарлиқ хәлқләрниң башқа милләтләр билән бирликтә елип барған мәзкур шәрқий түркистан миллий инқилабини «үч вилайәт инқилаби» дәп атиши, бу инқилабий һәрикәт вә һакимийәтниң или, тарбағатай вә алтайдин ибарәт үч вилайәтни база қилғанлиқини көрситиш билән бу инқилабниң пүтүн шәрқий түркистан, йәни өлкә миқясидики омумйүзлүк инқилаб икәнликини кичиклитип көтситиштин ибарәттур. Униң ейтишичә, бу үч вилайәттикила инқилаб әмәс иди, әмәлийәттә шәрқий түркистан инқилаби 1945-йили, 7-8-айдин башлап, таки 1946-йили, 6-айғичә җәнубта ақсу, қәшқәр, йәкән вилайәтлири даирисигә кеңийип, қозғилаңчилар бир қисим наһийә вә көплигән йеза-қишлақларни азад қилип, шәрқий түркистан байриқини чиқарған, миллий қошунлар һәтта қарашәһәр әтрапи, үрүмчи әтрапи, турпан-тоқсун әтрапи, шәрқтә болса қумул тағлириғичә болған районлардиму һәрикәт қилған, қисқиси бу инқилаб әйни вақиттики 10 вилайәтниң хотәндин башқа 9 вилайити даирисигә туташқан кәң көләмлик азадлиқ һәрикитигә айланған иди. 1947-Йили болса турпан, тоқсун, пичан қозғилиңи партлиған, демәк шуңа уни «үч вилайәт инқилаби» дейиш тарихий реаллиққа уйғун әмәс.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт