Әдһәмҗан вә төрәм паша: ата мирас мусапирлиқ һаят сәпәрлиридә (2)

Мухбиримиз үмидвар
2017-11-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1933-Йилдин 1944-йилғичә уйғур елиниң сиясий контроллуқини қолиға еливалған лявниңлиқ хитай шең шисәй.
1933-Йилдин 1944-йилғичә уйғур елиниң сиясий контроллуқини қолиға еливалған лявниңлиқ хитай шең шисәй.
en.wikipedia.org

Төрәм паша көргән шең шисәйниң зулмәтлик дәври

Һаятиниң әң гүзәл чағлири-балилиқ вә яшлиқ дәврлирини ата-аниси вә уруқ-туғқан, дост-ярәнлири билән бирликтә уйғурлар дияриниң ғулҗа шәһиридә өткүзүп, 1930-1950-йиллар арисида уйғур диярида йүз бәргән көплигән вәқәләрни өз көзи билән көргән, 1960-йилларда америкиға көчүп келип маканлишип қалған, бу йил яшлири 90 дин һалқиған, америкидики пешқәдәм уйғур җамаити актиплиридин әдһәмҗан әпәнди билән төрәм паша ханим өзлириниң башлиридин өткүзгән һаят тарихи әслимилирини бүгүн йәнә давамлаштурди.

Төрәм паша ханимниң ейтишичә, униң өсмүрлүк вә яшлиқ дәврлиридә әң тәсир қилған вә һазирғичә унтулмас из қалдурған вәқәләрниң бири 1937-1940-йиллири арисида шең шисәйниң уйғурлар диярида, җүмлидин ғулҗада елип барған дәһшәтлик тутқун қилип йоқитиштин ибарәт «террорлуқ» қилмишлиридур. Әйни вақитта өсмүрлүк мәзгилини баштин кәчүрүватқан төрәм паша ханимниң хатирисидә қелишичә, бу қорқунчлуқ қолға елиш һәрикити ғулҗадики көплигән уйғур, өзбек, татар вә башқилар үчүн туюқсиз йүз бәргән болуп, бу вәқәләр хәлқниң арисида наһайити юқири һөрмәткә игә, 1931-1934-йиллардики миллий азадлиқ қозғилиңиниң рәһбәрлиридин бири вә 1934-йилидин буян совет иттипақиниң васитичилики нәтиҗисидә шең шисәй билән яришип, өлкә һөкүмитиниң муавин рәислик вәзиписини атқуруватқан хоҗа нияз һаҗиниң оғли билән ғулҗадики юқири мәртивилик зат һакимбәг хоҗиниң сиңлисиниң дағдуғилиқ той мурасим паалийәтлири мәзгилигә тоғра кәлгән.

Төрәм паша ханимниң әслишичә, һәйран қаларлиқи әйни вақитта бу тойға қатнашқан ғулҗиниң барлиқ бай-содигәрлири, җамаәт вә мәдәнийәт әрбаблири, һәтта тойда хизмәт қилған кишиләргичә илгири-ахири тутқун қилинған болуп, аңлашларға қариғанда, тойда көплигән айрим вә коллектип сүрәтләр тартилған, әнә ашу сүрәткә чүшкәнләрниң һечқайсиси тутқундин сақ қалмиған икән.

Тарихи мәлуматларға асасланғанда, төрәм паша ханим әйни вақитта кичик болсиму өз көзи билән көргән вә аңлиған бу тутқун қилиш һәрикити 1937-йили, 4-айда қәшқәрдики уйғур 6-атлиқ девизийә қомандани вә сабиқ миллий қозғилаң рәһбәрлиридин бири мәхмут муһити һиндистанға кәткәндин кейин, униң командирлиридин бири абдунияз камал бәг башчилиқида қозғилаң партлаш вәқәси билән биваситә мунасивәтлик иди. Уйғур қозғилаңчилириға тәң келәлмигән шең шисәйгә сталин рәһбәрликидики совет иттипақи йәнә бир қетим танка, айропилан, зәмбирәк қатарлиқ қораллар билән қоралланған атлиқ вә пиядә қисимлирини әвәтип ярдәм берип, қозғилаңни тинчитип бериду. Әнә шу пурсәттин пайдиланған шең шисәй, «исян көтүрүш суйиқәст делоси» дегән сақта делони ойдуруп чиқирип, 1937-йили, 10-айда хоҗа нияз һаҗини қолға алиду вә пүтүн уйғур дияри бойичә кәң көләмдә тутқун қилиш елип берип, уни 1938-йилиғичә давамлаштуриду вә арқидин йәнә 1940-1943-йиллири арисидиму давамлиқ тутқун қилиш вә өлтүрүш елип бариду. Бу тутқун қилиштин пүтүн хәлқ наһайити қорқуп кетип, әндишә ичидә яшиған болуп, чүнки кимниң қачан тутулуп кетишини һечким билмәйтти.

Төрәм пашиниң дадиси вә башқа чоңлардин аңлишичә, бу тутқун қилишта әйни вақитта хәлқ тәрипидин «җаллат» дегән намни алған шең шисәй билән сталин һөкүмити һәмкарлашқан болуп, у чағда уйғурлар дияриниң әмәлий контроллуқи советләрниң қолида иди. У вақитта совет иттипақидиму чоң тазилаш, йәни тутқун қилиш, өлтүрүш елип берилған болуп, шең шисәй һәм буниңдин пайдилинип, хоҗа нияз һаҗи вә башқиларға «тротскийчи», «җаһангирларниң қуйруқи» дегәндәк һәр хил җинайәтләрни артқан. Ғулҗадики кишиләр бир тәрәптин шең шисәйниң хитай сақчи органлиридин қорқса, йәнә бир тәрәптин совет иттипақиниң ғулҗадики имтиязлиқ орни, «консулханиси» динму әйминәтти.

Төрәм паша ханимниң ейтишичә, бу тутқанда пулдар бай кишиләр, бай содигәрләр, йәр вә мүлүк игилири, зиялийлар вә милләтпәрвәр кишиләр асаслиқ тутқун қилиш вә йоқитиш обйекти қилинған.

Тарихи мәлуматларға қариғанда, шең шисәйниң сақчи вә армийә органлири совет иттипақи мәслиһәтчилириниң қолида болуп, у худди совет иттипақиниң н к в д, йәни ички ишлар комиссариятиниң ички-ташқи җасуслуқ, сиясий җәһәттин назарәт қилиш, пул-йәр мүлүк игилирини тутуп байлиқини мусадирә қилиш, тутқун қилинғанларни «хаин» вә уларниң әвладлирини «хаин әвлади» дәп җазалаш усули қолланған. (Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт