Америкадики ахирқи «ғази» әдһәмҗан закирниң һаят сәпири(2)

Мухбиримиз үмидвар
2020-02-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Ғуламидин пахтаниң америкидики сәпдиши вә замандашлиридин әдһәмҗан закирхан оғли (оңдин биринчи киши) вә униң аяли төрәм паша ханим (оттурида). 2015-Йили яз, вашингтон.
Ғуламидин пахтаниң америкидики сәпдиши вә замандашлиридин әдһәмҗан закирхан оғли (оңдин биринчи киши) вә униң аяли төрәм паша ханим (оттурида). 2015-Йили яз, вашингтон.
RFA/Qutlan

Күрәшчан вә мол мәзмунлуқ һаят

2-Айниң 1-күни американиң вирҗинийә штати вә әтраптики башқа штатлардин кәлгән 200 әтрапида киши вирҗинийә штатиниң фәйирфакис шәһиригә җайлашқан уйғур паалийәт мәркизигә җәм болуп, 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң қатнашқучиси, һәрәмбағ җәңлиригә қатнишип, ғәлибини қолға кәлтүрүшкә өз һәссисини қошқан қозғилаңчи «ғазилар» ниң бири, кейинки йерим әсирлик өмрини америкада өткүзгән әдһәмҗан закир әпәндиниң вапатиға атап хәтмә-қуран қилип, униң һаят мусапилирини хатирилиди. 

Шу вақитларда 17 яшларға киргән әдһәмҗан закир, 1944-йили, ноябирдин таки 1945-йили январғичә болған арилиқта партизанлар билән бир сәптә ғулҗа шәһиридики һәрәмбағ, айродром қатарлиқ җайларға киривалған хитай гоминдаң қошунини қоршап йоқитиш җәңлиригә қатнашқан, әмма у 1945-йили, 8-апрелда рәсмий шәрқий түркистан мунтизим миллий армийәси қурулғанда, шәрқий түркистан җумһурийитиниң һәрбий вәзипә өтәш қануни бойичә униң йеши әскәр болуш өлчимигә тошмиғанлиқи, йәни кичик болғанлиқи үчүн униң миллий армийә җәңчиси болуш имканийити болмиған. Әмма у йәнила һәр хил йоллар билән азадлиқ урушиға ярдәм беридиған нурғун пидаийлиқ хизмәтлирини ада қилғаниди.

Әдһәмҗан әпәндиниң һаят мусапилиригә баһа берип сөзгә чиққучилар уни шәрқий түркистан җумһурийитиниң америкаға йәрлишип қалған ахирқи җәңчиси, ғазиси вә инқилаб шаһити, дейишти.

Әдһәмҗан әпәнди әйни вақиттики шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлиридин әлихан төрә, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән учрашқан, уларниң ялқунлуқ нутуқлириниң көп қетим аңлиғаниди.

Әдһәмҗан әпәнди 1946-йили, 7-айда шәрқий түркистан җумһурийити билән хитай тәрәп арисида түзүлгән битим бойичә бирләшмә һөкүмәт қурулғанда ғулҗида иди. Униң аяли төрә паша ханимниң әслишичә, 1946-йили 9-10-айларда у, мәсуд сабири билән көрүшүп, униңдин өзи 3 яш вақитлирида совет иттипақиға берип, сибирийә төмүр йолида қатнайдиған пойиз билән тйәнҗингә тиҗарәт үчүн кетип, кейин шу җайларда туруп қалған дадиси юнус хоҗиниң нәнҗиңдә һаят яшаватқанлиқ хәвирини аңлайду. Шу йили 12-айда әхмәтҗан қасими, мәсуд сабири байқози қатарлиқлар нәнҗиңгә берип хитай гоминдаң партийәсиниң хәлқ қурултийиға қатнишиш сәпиригә атланғанда әхмәтҗан қасиминиң қошулуши билән әдһәмҗан әпәнди өмәк билән биргә нәнҗиңгә бариду. Әдһәмҗан әпәндиниң ханими, 94 яшлиқ төрә паша ханимниң әслишичә, униң нәнҗиңгә беришида мәсуд сабири муһим рол ойниғаниди.

Шу қетимқи хитайниң асасий қануни қобул қилидиған қурултийиға әхмәтҗан қасими, мәсуд сабири, әйса әпәнди, абдукерим аббасоф, зия сәмиди қатарлиқ 18 кишидин тәркиб тапқан өмәк қатнашқан болуп, мәзкур өмәк тәркибидики 8 киши шәрқий түркистан инқилаби, йәни или тәрәптин қатнашқанлар иди. Әхмәтҗан қасими башчилиқидики бу өмәктики уйғур вәкиллири нәнҗиңдә шәрқий түркистанниң йүксәк мухтарийитини қурултайға лайиһә сүпитидә сунуш үчүн һәрикәт қилған, әмма бу, җаң җиҗоң вә башқа хитай әмәлдарлириниң қаттиқ қаршилиқиға учриған. Әдһәмҗан әпәнди әхмәтҗан қасими қатарлиқ бу әрбабларниң нәнҗиңдики паалийәтлиригә, ой-пикирлири вә иш-һәрикәтлиригә мәлум дәриҗидә шаһит болған шуниңдәк улар билән биргә бир қисим паалийәтләргә қатнашқаниди. У өзиниң әхмәтҗан қасими, мәсуд сабири вә башқа барлиқ вәкилләр билән биргә чүшкән сүритини бир өмүр әтиварлап сақлиғаниди.

У һаят вақтида өзиниң шу қетимлиқ паалийитини шәрқий түркистан уйғур телевизийәси арқилиқ көрүрмәнләргә сөзләп бәргәниди.

Әдһәмҗан закир әпәнди кейин илиға қайтип кәлгән вә 1949-йили, хитай компартийәси уйғур диярини игилигәндин кейин, 1950-йилларда аяли төрә паша билән биргә тйәнҗингә берип, тйәнҗин, шаңхәй қатарлиқ җайларда таки 1960-йилларғичә тиҗарәт билән шуғулланған вә «мәдәнийәт инқилаби» мәзгилидә чәт мәмликәтләргә кетишкә мәҗбур болуп, алди билән түркийәгә кәлгән вә арқидин 1969-йили америкаға келип йәрләшкән. 

Әдһәмҗан әпәндиниң 1969-йилидин буянқи йеқин дости, пешқәдәм уйғур паалийәтчиси ғоламидин пахта әпәндиниң әслишичә, әдһәмҗан әпәнди америкаға кәлгәндин кейин өзи билән достлишип, пүтүн күчи билән уйғурларниң сиясий, мәдәнийәт вә башқа мәсилилирини америка җамаитигә аңлитиш, уйғурлар мәсилисини хәлқараға тонуштуруш үчүн һәрикәткә өткән. У, бу сәптә һечқачан бошашмиғаниди. 

Әдһәмҗан әпәнди америкада яшиған йерим әсирдин артуқ һаятида вәтинини һәр қачан унтуп қалмиған вә униң ишқида яшиғаниди. У, 1997-йили, 5-феврал ғулҗа намайиши қанлиқ бастурулғандин кейин америкадики санақлиқ уйғурлар билән биргә белиға ақ бағлап намайиш қилип, бастурулған ғулҗа яшлириға тәзийә билдүрүп, өзиниң чин қәлбини намаян қилған. Бу, вашингтондики дәсләпки уйғур намайишлиридин иди. Бу намайишниң сүрити һазирму җанлиқ пакит сүпитидә көзгә ташлинип турмақта.

Әдһәмҗан әпәнди, аяли төрә паша ханим билән һәрқандақ паалийәт, намайиш, йиғинлардин қалмайдиған, вәтән туйғуси вә роһи күчлүк мөтивәрләрдин иди. Улар америкада, җүмлидин вирҗинийә штатида уйғур җамаитиниң шәкиллиниши вә раваҗлиниши үчүн муһим һәссә қошти.

Әдһәмҗан әпәнди үчүн әбәдий унтулмас әң муһим хатирә өзиниң 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилабқа қатнишип, униң бир җәңчиси болғанлиқи иди. Ғоламидин пахта әпәндиниң ейтишичә, униң һаят мусаписи узун, наһайити мол, вәтән сөйәрлик билән толған күрәшчан һаяттур.

Әдһәмҗан закир әпәндиниң даим дәйдиғини униң үчүн һаятидики әң гүзәл чағлар әнә шу ғулҗида, әнә шу или дәряси бойида, әнә шу шәрқий түркистан җумһурийити байриқи ләпилдигән әркин вә азад ғулҗа кочилирида өткән. Бу һаят униң пүтүн һаятиниң әң бәхтлик қисмидур. У, өмриниң ахирлириғичә ғулҗини сеғинип өткән. 

Әдһәмҗан закир 1926-йили, өзбекистанда туғулуп, 3-4 яшлар арисида аилиси билән ғулҗиға келип йәрлишип қалған. 1969-Йили аилиси билән биргә америкаға кәлгән. 2020-Йили, 24-январ күни вирҗинийә штатида вапат болди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт