Америкадики ахирқи «шәрқий түркистан инқилаби ғазиси» - әдһәмҗан закирниң һаят сәпири (1)

Мухбиримиз үмидвар
2020-01-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
(Солдин) әдһәмҗан закир әпәнди вә ғуламидин пахта әпәндиләр намайишта. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
(Солдин) әдһәмҗан закир әпәнди вә ғуламидин пахта әпәндиләр намайишта. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Social Media

Мусапирлиқтин «шәрқий түркистан инқилаби ғази» лиқиғичә

2020-Йили, 24-январ җүмә күни, американиң вирҗинийә штати вә әтраптики штатларда яшайдиған уйғурлар үчүн толиму қайғулуқ бир күн болди. Чүнки, бу күни америка уйғур җамаитиниң пешваси, америка уйғур җамаитиниң дәсләпки асасчилиридин бири вә актип җамаәт паалийәтчиси әдһәмҗан закир әпәнди 96 йешида вапат болғаниди. Бу хәвәр тездин тарқилиш билән һәммә киши қайғуға чөмүп, бу пешқәдәм әрбабини әскә елишти. Әтиси, йәни 25-январ күни уйғурлар фәйирфакис шәһиридики чоң мәсчиттә җәм болуп, әдһәмҗан закир әпәндиниң җиназа намизиға қатнишип, униң роһиға атап вә униңға алладин җәннәт тиләп дуалар қилип, уни ахирқи сәпәргә узатти.

Бир һәптидин буян тор сәһипилиридә әдһәмҗан әпәнди һәққидики әслимиләр вә униң роһиға аталған дуалар шуниңдәк униң һаят мусаписигә берилгән юқири баһалар тушмутуштин елан қилинмақта. Униң билән 20 йиллардин буян һәмсөһбәт болған, униң билән биргә меһманларда, мәшрәпләрдә, шуниңдәк хитай әлчиханиси алдидики намайишларда вә башқа барлиқ йиғилишларда биргә болған уйғурлар мәрһумниң әң яхши хисләтлири, гүзәл миҗәз хулқи вә башқа өзгичә инсанлиқ алаһидиликлирини әскә елишип сөзләшсә, йәнә бәзиләр униң пүтүн һаятиниң өз вәтининиң, җүмлидин уйғурларниң һөрлүки вә яхши күнләргә игә болуши йолида тинимсиз издәнгән, баш қатурған һаят икәнликини муәййәнләштүрмәктә. Һәтта бәзиләр униң 1944-1949-йиллиридики иккинчи қетимлиқ шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң җәңчиси сүпитидә бу инқилабқа қатнашқан, шәрқий түркистан җумһурийитиниң америкадики ахирқи шаһити вә ғазиси икәнликини техиму бәкрәк әсләшти.

Һәқиқәтән, азғина кәм бир әсир яшиған әдһәмҗан әпәнди үчүн өзиниң 96 яшлиқ һаят мусаписидә интайин көп әслимиләр болуши тәбиий, лекин униң әң пәхирлинидиған, әң әскә алидиған вә әң һузурлинидиған әслимиси өзиниң 1944-йили, 12-ноябир күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийитигә биваситә шаһит болуши һәм шәрқий түркистан партизанлири әтритиниң бир җәңчиси сүпитидә һәрәмбағ, лаңшаң, айродромға киривалған хитай гоминдаң армийәсини қоршап йоқитиш җәңлиригә қатнишиши иди. У шиддәтлик йеғиватқан дүшмән оқлири арисидин сақ чиқип, бу җайларни азад қилишқа өз күчини қошқанлиқи үчүн өзини «ғази» һесаблиған.

Әмәлийәттиму униң һаятиниң мана бу қисми униң үчүн һәқиқий һаятниң башлиниши болуп һесабланғанлиқи үчүн биз әдһәмҗан әпәндиниң һаят мусаписини дәл мушу вәқәләрдин башлаймиз.

Әдһәмҗан ака 17 яшларға киргәндә, йәни 1944-йили, 7-ноябир күни ғулҗа қозғилиңи партлиди. 13-Ноябирғичә қозғилаңчилар ғулҗа шәһириниң һәрәмбағ, айродром вә лаңшаңдин ибарәт үч нуқтидин башқа барлиқ җайларни азад қилип болди. Арқидин партизанлар 12-айниң ахириғичә қорғас, сүйдүң, күрә қатарлиқ или вилайитиниң һәммә наһийәлирини азад қилип, пүтүн күчни мәзкур үч нуқтини азад қилишқа қаратти. Әнә шу вақитларда ғулҗа шәһиридики өзбек мәктипиниң оқуғучиси әдһәмҗанму башқа өзигә охшаш 16-17 яшлиқ балилар билән биргә партизанлар сепигә қошулуп җәңләргә қатнашқаниди.

Һаят вақтида бир қанчә йиллар илгири вашингтондин тарқитилидиған шәрқий түркистан уйғур тор телевизийәсиниң мухбири нури мусабайниң зияритини қобул қилип, өз һаят кәчүрмишлири һәққидә тохталған әдһәмҗан закир әпәнди 1944-йили 12-ноябирда қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң әһвали вә һәрәмбағ җәңлирини тәпсилий сүрәтләп бәргәниди. У, һәрәмбағдики дүшмәнгә қарши етилған максим пилимотиға оқ тизип бәргәниди.

Шәрқий түркистан җумһурийитиниң бу бала партизани тизип бәргән ашу пилимот оқлирида қанчилиған дүшмән җәһәннәмгә кәткәнду? буниң санини елиш тәс болсиму, әмма бу, әдһәмҗан акиниң һаятидики әң унтулмас күнләр вә шәрәплик сәһипә сүпитидә әбәдий хатириләнгән. Шуңа әдһәмҗан ака һаятиниң бу сәһиписини һәр даим пәхирлинип сөзләп йүрәр иди.

Һәрәмбағ җәң мәйданиниң мәзкур ғазиси әдһәмҗан закир уйғурлар билән бир сәптә шәрқий түркистан инқилабиға иштирак қилған, әсли совет русийәси контроллуқидики өзбекистан, қазақистан, қирғизистан қатарлиқ оттура асия районидин, һәтта русийәдин 1920-1931-йилиғичә болған арилиқта уйғурлар дияриға қечип келип панаһлинип, һаят йолини тапқан һәм бу йәрдә өсүп йетилгән һәр милләт муһаҗирлириниң, җүмлидин өзбек пәрзәнтлириниң бири иди. Әдһәмҗан әпәндиниң америкида турушлуқ 50 йиллиқ дости җамаәт әрбаби ғоламидин пахта әпәнди униң вапатиға чоңқур қайғуруш билән биргә униң өзи билгән һаят мусаписини әсләп өтти. Униң ейтишичә, әдһәмҗан әпәнди мәрғиланда туғулуп, 3-4 яшлар шәрқий түркистанға кәлгән.

1928-1932-Йиллири арисида совет иттипақида елип берилған бай-кулакларға зәрбә бериш, коператсийәләштүрүш һәрикәтлириниң зәрбисигә учрап, униңдин қутулуп қелишини үмид қилған вә ачарчилиқтин қутулуш үчүн оттура асия районидики нурғун өзбек, қазақ, уйғур, қирғиз, руслар вә башқа милләт мусапирлири или, тарбағатай, қәшқәр, ақсу қатарлиқ чегра җайларға қечип келип маканлашқаниди. Әнә шу қетим әдһәмҗан әпәндиму 3 яшлирида ата-аниси билән биргә мусапирлиқ сәпиригә атлинип өзбекистандин ғулҗиға келип йәрлишип чоң болған. Әнә шу вәқәләрдә униң өмүрлүк һәмраһи, йәни аяли төрәм пашаму ата-аниси вә қериндашлири билән өзбекистандин келип илиға йәрләшкәниди. Улар ғулҗида чоң болуп, өзбек нәмунә мәктипидә оқуп чоң болған. Әдһәмҗан әпәнди әнә шу өзбек нәмунә мәктипини пүттүрүп узун өтмәйла шәрқий түркистан инқилаби партлап инқилаб қойниға өзини атқаниди.
( Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт