Bir esirlik mexpiy doklat: abdulla rozibaqining bolshéwiklardin Uyghurlarning azadliqini qollishini telep qilishi(2)

Muxbirimiz ümidwar
2020-01-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Ottura asiyaning 1920-1930-yilliridiki muhim siyasiy erbabliri. Ongdin solgha. Abdulla rozibaqiyéf (Uyghur), yüsüp abduraxmanof (qirghiz), isma'il tahirof (Uyghur), qanay boranbayéf (qazaq), jubanish baribayéf (qazaq). 1920-1921-Yili arisida tartilghan.
Ottura asiyaning 1920-1930-yilliridiki muhim siyasiy erbabliri. Ongdin solgha. Abdulla rozibaqiyéf (Uyghur), yüsüp abduraxmanof (qirghiz), isma'il tahirof (Uyghur), qanay boranbayéf (qazaq), jubanish baribayéf (qazaq). 1920-1921-Yili arisida tartilghan.
RFA

Qeshqeriyening ahale, millet, ijtima'iy qurulmisi we Uyghur inqilabining qismiti

Ottura asiya Uyghurlirining deslepki rehberliridin abdulla rozibaqiyéfning 1922-yili, 11-noyabir küni rusiye bolshéwikler partiyesi merkizi komitéti sékrétari stalin'gha yollighan doklatida sowét hökümitining Uyghurlar diyarigha ehmiyet bérishi, yeni bu rayondiki Uyghurlarning inqilabiy heriketlirini qollashning ehmiyiti we seweb-amilliri, jümlidin Uyghurlarning 1919-1921-yilliri arisida élip barghan türlük pa'aliyetliri, teshkilatlargha uyushushi we 1921-yili, 6-ayda "Altisheher-jungghariye méhnetkeshlirining inqilabi Uyghur ittipaqi" dégen namdiki teshkilati qurulup, uning téz arida 55 yachéykigha ige bolsimu, biraq mezkur "Inqilabiy Uyghur ittipaqi" ning tarqitiwétilgenlikini eslitidu. Mezkur mexpiy doklat rusiye döletlik ijtima'iy-siyasiy tarix arxipida saqlan'ghan bolup, yéqinda mexpiyetliki bikar qilinip élan qilin'ghanidi.

Shuni eskertish mumkinki, abdulla rozibaqiyéfning mezkur doklatining sowét rehberlirige ewetilip, ularning Uyghurlar diyaridiki inqilabni qollishini qolgha keltürüshke intilishining mu'eyyen arqa körünüshi bar idi. Ottura asiyadiki Uyghur teshkilatlirining biri "Altisheher we jungghariye méhnetkeshliri teshkilati" 1921-yili, 3-9-iyun künliri tashkentte qurultay chaqirip, bir qatar qararlarni qobul qilghan hemde teshkilat namini "Altisheher-jungghariye méhnetkeshlirining inqilabiy Uyghur ittipaqi" dep atighan. Mezkur teshkilatning tüp nishan sowét rusiyesi we kommunistik intérnatsiyonalning yardimi bilen qeshqeriye we jungghariyede inqilab qozghap, xitay militaristlar hakimiyitini yoqitish idi. Bu waqitta rusiye kompartiyesi türkistan komissiyesining bashliqi yan rudzutakmu qeshqeriye we jungghariye jumhuriyetlirini qurush layihesini tüzgen, emma 1921-yili, 4-iyundiki rusiye bolshéwikler partiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosi léninning bashchiliqida yighin échip rudzutakning layihesini qobul qilmidi we Uyghurlar diyarida inqilabi heriketlerni élip bérip, musteqil jumhuriyet qurush layihesini waqtinche emeldin qalduruwetti, 1921-yili, 12-aygha kelgende "Inqilabiy Uyghur ittipaqi" nimu tarqitiwetti. Qazaqistandiki turan uniwérsitétining tarix proféssori ablet kamalofning qarishiche, heqiqeten, sowét hökümiti "Dunya inqilabi" sho'ari boyiche bashta Uyghur diyarida inqilab élip bérishni oylashqan bolsimu, emma kéyin öz siyasiy éhtiyaji bilen bu pilanni arqigha qaldurghan bolup, "Inqilabi Uyghur ittipaqi" ning tarqitilishi shuningdin idi.

Emma, mezkur "Inqilabiy Uyghur ittipaqi" ning re'isi abdulla rozibaqiyéf bu teshkilat tarqitilghan bolsimu, yenila sowét hökümitining qollishigha érishish arzusidin yanmighan bolup, axirida mezkur doklatni sunush arqiliq rusiye kompartiyesidin özlirining inqilabini, yeni Uyghurlarning azadliq herikitini qollishini telep qilish bilen birge uni Uyghurlarni qollash mesiliside qayil qilishqa tirishqanidi. U, Uyghurlar diyarida inqilab élip bérishning siyasiy, iqtisadiy, bixeterlik we bashqa tereplerdin sowét rusiyesining menpe'etlirige uyghun ikenlikini sherhligen. Abdulla rozibaqiyéf stalin'gha yollighan mezkur doklatining dawamida Uyghur diyarining sowét rusiyesi üchün iqtisadiy jehetlerdinmu paydiliq ikenlikini körsitip: "Iqtisadiy munasiwetlerdin éytqanda qeshqeriye we jungghariye shunchilik muhimki, bu el özining ishlepchiqiridighan we qézip élinidighan kan bayliqliri bilen eng bay bolup, téxi hazirghiche zor tiyanshan taghlirigha we yéza igilik üchün kérek bolghan munbet tupraqlargha héchkim tegmigen" deydu. U, qeshqeriye we jungghariyening nopusi, milletlerning nopus qurulmisi, ahalilerning ijtima'iy terkibi heqqide bir qeder etrapliq sanliq melumat qaldurghan bolup, uning qarishiche, qeshqeriye we jungghariyening millet terkibini texminen töwendikidek békitish mumkin: qeshqeriyede:

1. Qeshqerlikler ( yerlik ahale) 88%, 2. Qaraqirghizlar 4%, 3. Tungganlar 3%, 4. Qalmaqlar 2%, 5. Xitaylar 2%, 6. Bashqa milletler (özbékler, afghanlar we bashqilar) 1%.

Ghulja ölkiside:

1. Taranchilar 45%, 2. Qirghizlar 15%, qalmaqlar 13%, 4. Shibeler 10%, 5. Tungganlar 8%, qeshqerlikler 6%, 7. Xitaylar 6%, yawropaliqlar we bashqilar 1%. Emma, abdulla rozibaqiyéf "Ürümchi, chöchek we qumul rayonliridiki millet nopusi heqqide éniq melumat yoq" deydu.

Abdulla rozibaqiyéfning Uyghurlar diyaridiki milletlerning nisbiti heqqidiki bu uchurlirini eyni waqittiki rusiyediki milletlerge ayrish pirinsipi boyiche békitilgen bolup, qeshqerlik, taranchi dégenler Uyghurlarni, qara qirghiz qirghizlarni, qirghiz qazaqlarni körsitetti. Ablet kamalofning éytishiche, elwette, abdulla rozibaqiyéf mezkur doklatni rusiye bolshéwikler partiyesi merkiziy komitétigha yollaydighan bolghachqa, doklattiki mezmunlarning saghlam, nopus, millet, ijtima'iy qurulma we bashqa her qaysi tereplerge a'it melumatlarning toghra bolushigha alahide ehmiyet bérishi tebi'iy idi. Bu sanliq uchurlar konsulxanilar, diplomatiyelik organlar we soda wakaletxaniliri we sherqiy türkistan'gha bérip ehwal igiligenlerdin élin'ghan. Chünki, char rusiye dewridila qeshqer, ghulja we bashqa jaylardiki konsulxanilar statistikiliq uchurlargha alahide ehmiyet béretti.

Abdulla rozibaqiyéf, milletlerning sinipiy qurulmisi heqqide toxtilip: 1. Xitaylar-emeldarlar, sodigerler, soda karxanichiliri, 2. Tungganlar-kichik emeldarlar, sodigerler we melum qismi rohaniylar bolup, bular qeshqeriyedikiliridur. Emma jungghariye we ichki xitayda bolsa tungganlar pütünley kembeghel déhqanlardur, deydu.

Uning melumatiche, qeshqerliklerning mutleq köp qismi rohaniylar, charwichi we bashqilardur, taranchilarning mutleq köpchiliki bolsa yerliri az déhqanlardur.

Abdulla rozibaqiyéf qeshqeriye we jungghariye ahalisining ijtima'iy terkibinimu ayrip chiqidu shuningdek xitay qoshunliri heqqide toxtilip: bu ölkidiki xitay qoshuni yallanma-pida'iylar bolup, ularning mutleq köpchilikini ishsizlar we lükchekler, buzuqlar, jinayetchiler we bashqilardur, deydu.

Axirida abdulla rozibaqiyéf qeshqeriyediki inqilabiy ishlarning asasliq tayanchisi qeshqerlikler we qalmaqlar, jungghariyede bolsa taranchilar, tungganlar we qalmaqlar dep xulase chiqiridu. Uning chüshenchisi boyiche alghanda Uyghurlar diyaridiki inqilabning asasliq tayanchisi Uyghur xelqi idi.

Wehalenki, abdulla rozibaqiyéf moskwadin Uyghur diyaridiki inqilabi heriketlerni qollashni telep qilghan waqitta sowét rusiyesi hökümiti bilen xitay hökümiti, yeni shimali militaristlar hökümiti arisida shertname imzalap, diplomatiyelik munasiwet ornitish söhbetliri bashlan'ghan. Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix oqutquchi erkin ekremning qarishiche, bu waqitta sowét hökümiti üchün Uyghurlarni qollashqa qarighanda xitay bilen kélishim tüzüp, gherb döletlirige taqabil turush muhimraq orunda bolghachqa u küchini shuninggha bekrek ajratti. Xitay hökümiti sowét rusiyesige düshmen pozitsiyede bolghachqa sowétlar rusiyesi uning bilen diplomatik munasiwet ornitip, özining manjuriye we tashqi mongghuliyediki menpe'etlirini qoghdimaqchi bolghanidi.

Abdulla rozibaqiyéfning melumatiche, ene shu 1922-yili, türkistanda aptonom jumhuriyitidiki, yeni perghane wadisi, yettisu we bashqa jaylardiki qeshqeriye we jungghariyedin köchüp chiqip yerliship qalghan Uyghur ahalisining sani 800 ming adem idi. Ularning 1921-yili 6-ayghiche 80 nechche teshkilati qurulup, 12 ming adem eza bolghan. 1921-Yilidin 6-aydin kéyin inqilabi Uyghur ittipaqida 55 yachéyka qurulup 6 ming adem eza bolghan. Biraq, bu teshkilat tarqitiwétilip, déhqanlarning "Qoshchilar ittipaqi" gha qoshuwétilgen. Emma, Uyghur milletperwerliri beribir Uyghur diyarida inqilab élip bérish arzusidin yanmighan bolsimu, emma 1924-yili, sowét ittipaqi bilen xitay shertname imzalidi. Buning netijiside sowét terep Uyghur inqilabiy heriketlirige mutleq yol qoymasliqni qarar qildi.

Toluq bet