Бир әсирлик мәхпий доклат: абдулла розибақиниң болшевиклардин уйғурларниң азадлиқини қоллишини тәләп қилиши(2)

Мухбиримиз үмидвар
2020-01-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Оттура асияниң 1920-1930-йиллиридики муһим сиясий әрбаблири. Оңдин солға. Абдулла розибақийеф (уйғур), йүсүп абдурахманоф (қирғиз), исмаил таһироф (уйғур), қанай боранбайеф (қазақ), җубаниш барибайеф (қазақ). 1920-1921-Йили арисида тартилған.
Оттура асияниң 1920-1930-йиллиридики муһим сиясий әрбаблири. Оңдин солға. Абдулла розибақийеф (уйғур), йүсүп абдурахманоф (қирғиз), исмаил таһироф (уйғур), қанай боранбайеф (қазақ), җубаниш барибайеф (қазақ). 1920-1921-Йили арисида тартилған.
RFA

Қәшқәрийәниң аһалә, милләт, иҗтимаий қурулмиси вә уйғур инқилабиниң қисмити

Оттура асия уйғурлириниң дәсләпки рәһбәрлиридин абдулла розибақийефниң 1922-йили, 11-ноябир күни русийә болшевикләр партийәси мәркизи комитети секретари сталинға йоллиған доклатида совет һөкүмитиниң уйғурлар дияриға әһмийәт бериши, йәни бу райондики уйғурларниң инқилабий һәрикәтлирини қоллашниң әһмийити вә сәвәб-амиллири, җүмлидин уйғурларниң 1919-1921-йиллири арисида елип барған түрлүк паалийәтлири, тәшкилатларға уюшуши вә 1921-йили, 6-айда «алтишәһәр-җуңғарийә меһнәткәшлириниң инқилаби уйғур иттипақи» дегән намдики тәшкилати қурулуп, униң тез арида 55 ячейкиға игә болсиму, бирақ мәзкур «инқилабий уйғур иттипақи» ниң тарқитиветилгәнликини әслитиду. Мәзкур мәхпий доклат русийә дөләтлик иҗтимаий-сиясий тарих архипида сақланған болуп, йеқинда мәхпийәтлики бикар қилинип елан қилинғаниди.

Шуни әскәртиш мумкинки, абдулла розибақийефниң мәзкур доклатиниң совет рәһбәрлиригә әвәтилип, уларниң уйғурлар дияридики инқилабни қоллишини қолға кәлтүрүшкә интилишиниң муәййән арқа көрүнүши бар иди. Оттура асиядики уйғур тәшкилатлириниң бири «алтишәһәр вә җуңғарийә меһнәткәшлири тәшкилати» 1921-йили, 3-9-июн күнлири ташкәнттә қурултай чақирип, бир қатар қарарларни қобул қилған һәмдә тәшкилат намини «алтишәһәр-җуңғарийә меһнәткәшлириниң инқилабий уйғур иттипақи» дәп атиған. Мәзкур тәшкилатниң түп нишан совет русийәси вә коммунистик интернатсийоналниң ярдими билән қәшқәрийә вә җуңғарийәдә инқилаб қозғап, хитай милитаристлар һакимийитини йоқитиш иди. Бу вақитта русийә компартийәси түркистан комиссийәсиниң башлиқи ян рудзутакму қәшқәрийә вә җуңғарийә җумһурийәтлирини қуруш лайиһәсини түзгән, әмма 1921-йили, 4-июндики русийә болшевикләр партийәси мәркизий комитети сиясий бюроси ленинниң башчилиқида йиғин ечип рудзутакниң лайиһәсини қобул қилмиди вә уйғурлар диярида инқилаби һәрикәтләрни елип берип, мустәқил җумһурийәт қуруш лайиһәсини вақтинчә әмәлдин қалдурувәтти, 1921-йили, 12-айға кәлгәндә «инқилабий уйғур иттипақи» ниму тарқитивәтти. Қазақистандики туран университетиниң тарих профессори абләт камалофниң қаришичә, һәқиқәтән, совет һөкүмити «дуня инқилаби» шоари бойичә башта уйғур диярида инқилаб елип беришни ойлашқан болсиму, әмма кейин өз сиясий еһтияҗи билән бу пиланни арқиға қалдурған болуп, «инқилаби уйғур иттипақи» ниң тарқитилиши шуниңдин иди.

Әмма, мәзкур «инқилабий уйғур иттипақи» ниң рәиси абдулла розибақийеф бу тәшкилат тарқитилған болсиму, йәнила совет һөкүмитиниң қоллишиға еришиш арзусидин янмиған болуп, ахирида мәзкур доклатни сунуш арқилиқ русийә компартийәсидин өзлириниң инқилабини, йәни уйғурларниң азадлиқ һәрикитини қоллишини тәләп қилиш билән биргә уни уйғурларни қоллаш мәсилисидә қайил қилишқа тиришқаниди. У, уйғурлар диярида инқилаб елип беришниң сиясий, иқтисадий, бихәтәрлик вә башқа тәрәпләрдин совет русийәсиниң мәнпәәтлиригә уйғун икәнликини шәрһлигән. Абдулла розибақийеф сталинға йоллиған мәзкур доклатиниң давамида уйғур дияриниң совет русийәси үчүн иқтисадий җәһәтләрдинму пайдилиқ икәнликини көрситип: «иқтисадий мунасивәтләрдин ейтқанда қәшқәрийә вә җуңғарийә шунчилик муһимки, бу әл өзиниң ишләпчиқиридиған вә қезип елинидиған кан байлиқлири билән әң бай болуп, техи һазирғичә зор тияншан тағлириға вә йеза игилик үчүн керәк болған мунбәт тупрақларға һечким тәгмигән» дәйду. У, қәшқәрийә вә җуңғарийәниң нопуси, милләтләрниң нопус қурулмиси, аһалиләрниң иҗтимаий тәркиби һәққидә бир қәдәр әтраплиқ санлиқ мәлумат қалдурған болуп, униң қаришичә, қәшқәрийә вә җуңғарийәниң милләт тәркибини тәхминән төвәндикидәк бекитиш мумкин: қәшқәрийәдә:

1. Қәшқәрликләр ( йәрлик аһалә) 88%, 2. Қарақирғизлар 4%, 3. Туңганлар 3%, 4. Қалмақлар 2%, 5. Хитайлар 2%, 6. Башқа милләтләр (өзбекләр, афғанлар вә башқилар) 1%.

Ғулҗа өлкисидә:

1. Таранчилар 45%, 2. Қирғизлар 15%, қалмақлар 13%, 4. Шибәләр 10%, 5. Туңганлар 8%, қәшқәрликләр 6%, 7. Хитайлар 6%, явропалиқлар вә башқилар 1%. Әмма, абдулла розибақийеф «үрүмчи, чөчәк вә қумул районлиридики милләт нопуси һәққидә ениқ мәлумат йоқ» дәйду.

Абдулла розибақийефниң уйғурлар дияридики милләтләрниң нисбити һәққидики бу учурлирини әйни вақиттики русийәдики милләтләргә айриш пиринсипи бойичә бекитилгән болуп, қәшқәрлик, таранчи дегәнләр уйғурларни, қара қирғиз қирғизларни, қирғиз қазақларни көрситәтти. Абләт камалофниң ейтишичә, әлвәттә, абдулла розибақийеф мәзкур доклатни русийә болшевикләр партийәси мәркизий комитетиға йоллайдиған болғачқа, доклаттики мәзмунларниң сағлам, нопус, милләт, иҗтимаий қурулма вә башқа һәр қайси тәрәпләргә аит мәлуматларниң тоғра болушиға алаһидә әһмийәт бериши тәбиий иди. Бу санлиқ учурлар консулханилар, дипломатийәлик органлар вә сода вакаләтханилири вә шәрқий түркистанға берип әһвал игилигәнләрдин елинған. Чүнки, чар русийә дәвридила қәшқәр, ғулҗа вә башқа җайлардики консулханилар статистикилиқ учурларға алаһидә әһмийәт берәтти.

Абдулла розибақийеф, милләтләрниң синипий қурулмиси һәққидә тохтилип: 1. Хитайлар-әмәлдарлар, содигәрләр, сода карханичилири, 2. Туңганлар-кичик әмәлдарлар, содигәрләр вә мәлум қисми роһанийлар болуп, булар қәшқәрийәдикилиридур. Әмма җуңғарийә вә ички хитайда болса туңганлар пүтүнләй кәмбәғәл деһқанлардур, дәйду.

Униң мәлуматичә, қәшқәрликләрниң мутләқ көп қисми роһанийлар, чарвичи вә башқилардур, таранчиларниң мутләқ көпчилики болса йәрлири аз деһқанлардур.

Абдулла розибақийеф қәшқәрийә вә җуңғарийә аһалисиниң иҗтимаий тәркибиниму айрип чиқиду шуниңдәк хитай қошунлири һәққидә тохтилип: бу өлкидики хитай қошуни ялланма-пидаийлар болуп, уларниң мутләқ көпчиликини ишсизлар вә лүкчәкләр, бузуқлар, җинайәтчиләр вә башқилардур, дәйду.

Ахирида абдулла розибақийеф қәшқәрийәдики инқилабий ишларниң асаслиқ таянчиси қәшқәрликләр вә қалмақлар, җуңғарийәдә болса таранчилар, туңганлар вә қалмақлар дәп хуласә чиқириду. Униң чүшәнчиси бойичә алғанда уйғурлар дияридики инқилабниң асаслиқ таянчиси уйғур хәлқи иди.

Вәһаләнки, абдулла розибақийеф москвадин уйғур дияридики инқилаби һәрикәтләрни қоллашни тәләп қилған вақитта совет русийәси һөкүмити билән хитай һөкүмити, йәни шимали милитаристлар һөкүмити арисида шәртнамә имзалап, дипломатийәлик мунасивәт орнитиш сөһбәтлири башланған. Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих оқутқучи әркин әкрәмниң қаришичә, бу вақитта совет һөкүмити үчүн уйғурларни қоллашқа қариғанда хитай билән келишим түзүп, ғәрб дөләтлиригә тақабил туруш муһимрақ орунда болғачқа у күчини шуниңға бәкрәк аҗратти. Хитай һөкүмити совет русийәсигә дүшмән позитсийәдә болғачқа советлар русийәси униң билән дипломатик мунасивәт орнитип, өзиниң манҗурийә вә ташқи моңғулийәдики мәнпәәтлирини қоғдимақчи болғаниди.

Абдулла розибақийефниң мәлуматичә, әнә шу 1922-йили, түркистанда аптоном җумһурийитидики, йәни пәрғанә вадиси, йәттису вә башқа җайлардики қәшқәрийә вә җуңғарийәдин көчүп чиқип йәрлишип қалған уйғур аһалисиниң сани 800 миң адәм иди. Уларниң 1921-йили 6-айғичә 80 нәччә тәшкилати қурулуп, 12 миң адәм әза болған. 1921-Йилидин 6-айдин кейин инқилаби уйғур иттипақида 55 ячейка қурулуп 6 миң адәм әза болған. Бирақ, бу тәшкилат тарқитиветилип, деһқанларниң «қошчилар иттипақи» ға қошуветилгән. Әмма, уйғур милләтпәрвәрлири бәрибир уйғур диярида инқилаб елип бериш арзусидин янмиған болсиму, әмма 1924-йили, совет иттипақи билән хитай шәртнамә имзалиди. Буниң нәтиҗисидә совет тәрәп уйғур инқилабий һәрикәтлиригә мутләқ йол қоймаслиқни қарар қилди.

Толуқ бәт